As estituzions y organizazions no gubernamentals siñaderas d'ista
Declarazión Unibersal de Dreitos Lingüisticos, achuntadas
en Barzelona,
entre os diyas 6 y 9 de chunio de 1996,
En considerando a Declarazión Unibersal de Dreitos Umans de 1948,
en cualo
branquil espresa «a fe en os dreitos umans alazetals, en a dinidá
y en a
balura d'a presona umana y en a igualdá de dreitos d'ombres
y mullers»; y
que en o suyo articlo segundo estable que «toda presona tien
toz os dreitos
y todas as libertaz» sin de distinzión de «raza,
color, secso, luenga,
relixión, opinión pulitica u atra, orixen nazional u
sozial, posizión
economica, naximiento u cualsiquier atra condizión»;
En considerando o Pauto Internazional de Dreitos Zebils y Puliticos
de 16 d'
abiento de 1966 (articlo 27) y o Pauto Internazional de Dreitos Economicos,
Sozials y Culturals d'a mesma calendata, en cualos branquils postulan
que o
ser umán no puede estar libre si no se'n creyan as condizions
que li
premitan espleitar tanto d'os suyos dreitos zebils y puliticos, como
d'os
suyos dreitos economicos, sozials y culturals;
En considerando a Resoluzión 47/135, de 18 d'abiento de 1992
de l'Asambleya
Cheneral d'a Organizazión d'as Nazions Unidas, que adouta a
Declarazión
sobre os dreitos d'as presonas pertenexiens a minorías nazionals
u etnicas,
relixiosas y lingüisticas;
En considerando as declarazions y combenios d'o Consello d'Uropa, como
o
Combenio Uropeyo t'a proteuzión d'os Dreitos Umans y as Libertaz
Alazetals
de 4 de nobiembre de 1950 (articlo 14); a Combenzión d'o Consello
de
Menistros d'o Consello d'Uropa, de 29 de chunio de 1992, por a cuala
s'
apreba a Carta Uropeya sobre as luengas rexionals u minoritarias; a
Declarazión d'a Tuca d'o Consello d'Uropa, o 9 d'outubre de
1993, sobre as
minorías nazionals; y a Combenzión-bastida t'a proteuzión
d'as minorías
nazionals d'o mes de nobiembre de 1994;
En consdierando a Declarazión de Santiago de Compostela d'o International
PEN Club y a Declarazión de 15 d'abiento de 1993 d'o Comité
de Treslazions y
Dreitos Lingüisticos d'o International PEN Club sobre a proposa
de reyalizar
una conferenzia mundial de Dreitos Lingüisticos;
En Considerando que en a Declarazión de Recife, Brasil, de 9
d'outubre de
1987, o XXII Seminario de l'Asoziazión Internazional ta o Desembolique
d'a
Comunicazión Intercultural recomienda a la Organizazión
d'as Nazions Unidas
que prengan as midas que sigan amenister con l'ochetibo d'adoutar y
reyalizar una Declarazión Unibersal de Dreitos Lingüisticos;
En considerando a Combenzión lumero 169 d'a Organizazión
Internazional d'o
Treballo, de 26 de chunio de 1989, relatiba a os pueblos indixenas
independiens;
En considerando que a Declarazión Unibersal d'os Dreitos Coleutibos
d'os
Pueblos, Barzelona, mayo de 1990, declara que toz os pueblos tienen
o dreito
d'espresar y de desembolicar a suya cultura, a suya luenga y os suyos
regles
d'organizazión y, ta ixa fin, a dotar-se d'as suyas propias
estruturas
puliticas, educatibas, de comunicazión y d'almenistrazions publicas,
en
bastidas puliticas diferens;
En considerando a Declarazión de Rematanza de l'Asambleya Cheneral
d'a
Federazión Internazional de Profesorau de Luengas Mudernas en
Pécs (Ongría),
o 16 d'agosto de 1991, que recomienda que os dreitos lingüisticos
sigan
consideraus como dreitos alazetals d'a presona;
En considerando l'informe d'a Comisión de Dreitos Umans d'o Consello
Economico y Sozial d'a Organizazión d'as Nazions Unidas, de
20 d'abril de
1994, sobre o borrador de Declarazión d'os Dreitos d'os Pueblos
Indixenas,
en cuala declarazión os dreitos indibiduals de baluran en a
bastida d'os
dreitos coleutibos;
En considerando o borrador d'a Declarazión d'a Comisión
Interamericana de
Dreitos Umans sobre os Dreitos d'os Pueblos Indixenas, aprebau en a
sesión
1278, de 18 de setiembre de 1995;
En considerando que a más gran parti d'as luengas menazadas d'o
mundo
pertenxen a comunidaz no pas sobiranas y que os fautors prenzipals
que
empachan o desembolique d'istas luengas y azeleran o prozeso de sustituzión
lingüistica son a manca d'autogubierno y a pulitica d'estaus que
imposan as
suyas estruturas puliticas y almenistratibas y a suya luenga;
En considerando que a imbasión, a colonizazión y a ocupazión,
asinas como
atras menas de subordinazión pulitica, economica u sozial, emplican
asobén a
imposizión direuta d'una luenga allena u a distorsión
d'a perzeuzión d'a
balura d'as luengas y l'aparixión d'autituz lingüisticas
cherarquizans que
afeutan a la leyaltá lingüistica d'os fabladors; y en considerando
que, por
istas causas, mesmo as luengas de bels pueblos que han auzediu t'a
sobiranía, son inmersas en un prozeso de sustituzión
lingüistica por una
pulitica que faborexe a fabla d'as antigas colonias y antigos poders
imperials;
En considerando que l'unibersalismo ha d'alazetar-se en bella conzeuzión
d'a
dibersidá lingüistica y cultural que prebalexca sobre as
tendenzias
omoxeneizaderas y as d'isolamiento esclusibista;
En considerando que diferens fautors de natura estralingüistica
(estoricos,
puliticos, territorials, demograficos, economicos, sozioculturals y
soziolingüisticos, asinas como os relazionaus con autituz coleutibas)
cheneran problemas que prebocan a disparixión, marguinazión
y eschenerazión
de lumerosas luengas, y que, por ixo, cal que os dreitos lingüisticos
se
planteyen dende bella pesperutiba global, ta que se puedan aplicar
as
soluzions adoques ta cada caso;
Replecando que ye amenister una Declarazión Unibersal de Dreitos
Lingüisticos que premita correxir os desequilibrios lingüisticos
de traza
que asegure o respeto y o desembolique pleno de todas as luengas y
que
establa os prenzipios d'una paz lingüistica planetaria chusta
y equitatiba,
como fautor clau en o mantenimiento d'as relazions sozials armoniosas;
DECLARAMOS QUE
BRANQUIL
A situgazión de cada luenga, en beyer as consideranzions prebias,
ye o
resultau d'a comberchenzia y a interaizión de bella moltiplizidá
de fautors
diferens: pulitico-churidicos, ideyoloxicos y estoricos, demograficos
y
territorials, economicos y sozials, lingüisticos y soziolingüisticos,
interlingüisticos y suchetibos.
Concretamén, en l'autualidá, ixos fautors se definen por:
• A biella tendenzia unificadera d'a más
gran parti d'estaus ta reduzir
a dibersidá y ta faborexer autituz albersas t'a pluralidá
cultural y o
pluralismo lingüistico.
• O prozeso de creyazión d'una
economía mundial y, en consecuenzia, de
creyazión d'un mercau mundial d'informazión, comunicazions
y cultura, que
afeuta a las esferas de interrelazión y a las trazas d'interaizión
que
pueden guaranziar a codesión interna d'as comunidaz lingüisticas.
• O modelo economizista de creximiento
empentau por os grupos
economicos internazionals, que pretende identificar a manca de regulazión
con o progreso y o indibidualismo competitibo con a libertá,
y que chenera
graus y crexiens desigualdaz economicas, sozials, culturals y lingüisticas.
As menazas que, en l'inte autual, presionan a las comunidaz linguisticas,
siga por a manca d'autogubierno, por una baxa demografía, por
bella
poblazión parzialmén u entegramén espardida, por
una economía feble, por una
luenga no codificada, u por un modelo cultural oposau con o dominador,
fan
que muitas luengas no puedan sobrebibir y desembolicar-sen si no s'encorren
d'una traza estreita os siguiens ochetibos:
• En a pespeutiba pulitica, conzebir una
organizazión d'a dibersidá
lingüistica que premita a partizipazión efeutiba d'as comunidaz
lingüisticas
en iste nuebo modelo lingüistico.
• En a pespeutiba cultural, fer plenamén
compatible o espazio mundial
d'as comunicazions con a partizipazión equitatiba de toz os
pueblos, de todas
as comunidaz lingüisticas y de todas as presonas en o prozeso
de
desmbolique.
• En a pespeutiba economica, faborexer
un desembolique sustenible
alazetau en a partizipazión de toz y en o respeto por o equilibrio
ecoloxico
d'as soziedaz y por bellas relazions equitatibas entre todas as luengas
y as
culturas.
Por todas ixas razons, ista Declarazión prene as comunidaz lingüisticas,
y
no pas os estaus, como punto de rancada, y s'entrefica en o contesto
d'o
refirme d'as estituzions internazionals capazes de guaranziar un
desembolique sustenible y equitatibo t'a totalidá d'a umanidá
y tien como
finalidá empentar a creyazión d'una bastida pulitica
t'a dibersidá
lingüistica, alazetada en o respeto, a combibenzia armoniosa y
o benefizio
reziproco.
TETULO PRELIMINAR
Conzeutos
Articlo 1
1. Ista Declarazión considera como comunidá lingüistica
á cualsiquier
soziedá umana que, establida en bel espazio territorial determinau,
reconoxiu u no, s'autoidentifica como pueblo y ha desembolicau una
luenga
común como meyo de comunicazión natural y de codesión
cultural entre os
suyos miembros. O termino de luenga propia d'un territorio se refiere
a la
fabla d'a comunidá establida estoricamén en ixe espazio.
2. Ista Declarazión ranca d'o prenzipio de que os dreitos lingüisticos
son
de begada indibiduals y coleutibos. Ta definir a plena estensión
d'os
dreitos lingüisticos, s'adouta como referén o caso de bella
comunidá
estorica en o suyo espazio territorial, entendíu iste no sólo
que l'aria
territorial an que i bibe ista comunidá, sino tamién
o espazio sozial y
funzional impreszindible ta o pleno desembolique d'a fabla. Sólo
que sobre
ixos alazez ye posible definir os dreitos d'os grupos lingüisticos
ementadas
en o punto 5 d'o presén articlo, y os d'as presonas que biben
difuera d'o
territorio d'a suya comunidá, en terminos de bella gradazión
u continuum.
3. A os efeutos d'ista Declarazión, son coleutibidaz que se
troban en o suyo
territorio propio y pertenexen a una comunidá lingüistica
as que:
I. se troban sapartadas d'o cuerpo mayoritario d'a suya comunidá
por güegas
puliticas u almenistratibas;
II. se troban estoricamén establidas en bella chiqueta aria
cheografica,
redoladas por os miembros d'atras comunidaz lingüisticas; u
III. se troban estoricamén establidas en bella aria cheografica
compartida
con os miembros d'atras comunidaz lingüisticas d'antezedens estoricos
semellans.
4. Ista Declarazión considera tamién a os pueblos nomadas,
en as suyas arias
estoricas de migrazión, y a os pueblos estoricamén establius
en puestos
cheograficos espardius, como comunidaz lingüisticas aintro d'o
suyo
territorio.
5. Ista Declarazión considera como grupo lingüistico á
cualsiquier comunidá
umana que comparte una mesma fabla y que ye establida en o espazio
territorial de belatra comunidá lingüistica, pero que no
poseye antezedens
estoricos equibalens a os d'ista comunidá. Son exemplos d'ixos
grupos os
immigraus, refuxiaus, deportaus u os miembros d'as diasporas.
Articlo 2
1. Ista Declarazión considera que, cuan diferens comunidaz y
grupos
lingüisticos combiben en un mesmo territorio, os dreitos formulaus
en ista
Declarazión han d'exerzer-sen sobre os alazez d'o respeto reziproco
y aintro
d'as guaranzias democraticas en a más gran estensión
suya.
2. En l'inte d'establir l'apropiada articulazión entre os respeutibos
dreitos d'istas comunidaz y grupos lingüisticos, y d'as presonas
que en
forman parti, cal rechirar un equilibrio soziolingüistico satisfautorio
en o
que se pare cuenta en os respeutibos prezedens estoricos en o territorio
y a
suya boluntá espresada democraticamén. Entre istos fautors,
en trobamos os
que pueden consellar un trato de finalidá compensatoria ta restablir
o
balanze: o caráuter coerzitibo d'as migrazions que ha empentau
ent'a
combibenzia d'as diferens comunidaz y grupos, y o suyo grau de bulnerabilidá
pulitica, sozioeconomica y cultural.
Articlo 3
1.Ista Declarazión considera como dreitos presonals inallenables,
exerzibles
en cualsiquier situgazión, os siguiens:
· o dreito d'estar reconoxiu como
miembro d'una comunidá lingüistica;
· o dreito d'emplegar a luenga
propia tanto en pribau como en publico;
· o dreito d'emplegar o propio
nombre;
· o dreito d'interrelazionar-se
y a asoziar-se con atros miembros d'a
propia comunidá lingüistica d'orixen;
· o dreito de mantener y desembolicar
a cultura propia;
y toz os dreitos idiomaticos reconoxius en o Pauto Internazional de
Dreitos
Zebils y Puliticos de 16 d'abiento de 1966 y en o Pauto Internazional
de
Dreitos Economicos, Sozials y Culturals d'a mesma calendata.
2. Ista Declarazión considera que os dreitos coleutibos d'os
grupos
lingüisticos, incluyen, antimás d'os siñalaus ta
os suyos miembros en l'
alpartau de debán, d'alcuerdo con as condizions que se siñalan
en l'articlo
2.2, os siguiens:
· o dreito de l'amostranza d'a
luenga y cultura propias;
· o dreito de disposar de serbizios
culturals;
· o dreito d'una presenzia equitatiba
en os meyos de comunicazión d'a
luenga y cultura propias;
· o dreito d'estar atendiu en
a luenga propia por l'almenistrazión
publica y en as relazions sozioeconomicas.
3. Os debanditos dreitos presonals y d'os grupos lingüisticos
no deben
comportar garra ostaclo en a suya interrelazión ni en a suya
entegrazión
aintro d'a comunidá lingüistica acullidora. Tampoco no
debe restrinchir os
dreitos d'ista comunidá u d'os suyos miembros ta o total emplego
publico d'a
luenga d'a suya comunidá en o conchunto d'o espazio territorial
propio.
Articlo 4
1. Ista declarazión considera que as presonas que se tresladan
y s'establen
en o territorio d'unatra comunidá lingüistica, tienen o
dreito y o deber de
mantener una autitú d'entegrazión en ella. Iste termino
s'apercaza como una
sozializazión adizional de tals presonas, de traza que puedan
preserbar as
suyizas carauteristicas culturals d'orixen, y que de begada compartan
con a
soziedá an que s'ubican, as referenzias, as baluras y os modos
sufiziens que
premitan un funzionamiento sozial global, sin de más grans dificultaz
que as
d'os miembros d'a comunidá acullidora.
2. Ista declarazión considera, por atro costau, que l'asimilazión,
replecada
como aculturazión en a soziedá acullidora, de traza que
se sustituigan as
carauteristicas d'a cultura orixinal por as referenzias, as baluras
y os
modos d'ista soziedá, no debe preduzir-se en dengún caso
d'una traza forzada
u induzida, sino sólo que como resultau d'una ouzión
plenamén libre.
Articlo 5
Ista Declarazión s'alazeta en o prenzipio de que os dreitos
de todas as
comunidaz lingüisticas son iguals y independiens d'a suya considerazión
legal como fablas ofizials, rexionals u minoritarias. Terminos como
fablas
rexionals u minoritarias no s'emplegan en ista Declarazión porque,
encara
que en bels casos a considerazión de fablas rexionals u minoritarias
pueda
fazilitar l'exerzizio de bels dreitos, ixos y atros calificatibos s'emplegan
asobén ta restrinchir os dreitos d'as comunidaz lingüisticas.
Articlo 6
Ista Declarazión considera que una luenga no puede estar proclamada
como
espezifica d'un territorio por o sólo feito d'estar a luenga
ofizial d'o
estau, u por tener tradizión d'o suyo emplego como luenga almenistratiba
u
de bellas autibidaz culturals.
TETULO PRIMERO
Prenzipios Chenerals
Articlo 7
1. Todas as luengas son a espresión d'una identidá coleutiba
y d'una traza
diferén de perzebir y describir a reyalidá y, por ixo,
cal que puedan
espleitar d'as condizions que sigan amenister ta o suyo desembolique
en
todas as funzions.
2. Toda luega ye una reyalidá costituyida coleutibamén
y resulta disponible
ta o emplego indibidual aintro d'una comunidá, como traste de
codesión, d'
identificazión, de comunicazión y d'espresión
creyatiba.
Articlo 8
1. Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito d'organizar
y de
chestionar os propios recursos con a fin d'asegurar o emplego d'a suya
luenga en todas as funzions sozials.
2. Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito de disposar
d'os meyos
que sigan amenister ta asegurar a trasmisión y continidá
d'as suya propia
luenga.
Articlo 9
Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito de codificar,
estandarizar,
preserbar, desembolicar y promober o suyo sistema lingüistico,
sin d'
interferenzias induzidas u forzadas.
Articlo 10
1. Todas as comunidaz lingüisticas son iguals en dreitos.
2. Ista Declarazión considera como inalmisibles as descriminazions
contra as
comunidaz lingüisticas, sigan alazetadas en o grau de sobiranía
pulitica, en
a suya situgazión sozial, economica u cualsiquier atra, u en
o libel de
codificazión, autualizazión u mudernizazión, u
por cualsiquier atro
criterio.
3. Deben prener-se todas as midas que sigan amenister ta que
se faiga
reyalidá iste prenzipio d'igualdá, y ta que ixa igualdá
siga reyal y
efeutiba.
Articlo 11
Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito d'espleitar d'os
meyos de
treslazión direuta y indireuta respeuto a atras fablas, de traza
que se
guaranzie l'exerzizio d'os dreitos cuaternaus en ista declarazión.
Articlo 12
1. Todas as presonas tienen o dreito de desembolicar todas as autibidaz
d'os
ambitos publicos en a suya luega, si ye a luenga espezifica d'o territorio
an que i bibe.
2. Todas as presonas tienen d'emplegar a suya luenga en os ambitos
presonals
y familiars.
Articlo 13
1. Todas as presonas tienen o dreito de conoxer a luenga propia d'o
territorio an que i biben.
2. Todas as presonas tienen o dreito de charrar dibersas luengas y
de
conoxer y emplegar a luenga que millor premita o desembolique presonal
u a
mobilidá sozial, sin de perchuizio d'as guaranzias establidas
en ista
Declarazión ta o emplego publico d'a luenga propia d'o territorio.
Articlo 14
As disposizions d'ista Declarazión no se pueden entrepretar
ni emplegar en
detrimento de cualsiquier norma u prautica deribada d'a reglamentazión
interna u internazional de bella luenga, si ye más faborable
ta o suyo
emplego aintro d'o territorio que li'n ye propio.
TETULO SEGUNDO
Reximen lingüistico cheneral
Seuzión I
Almenistrazión publica y organismos ofizials
Articlo 15
1. Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito d'o emplego
ofizial d'a
suya luenga aintro d'o suyo territorio.
2. Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito de que os autos
churidicos y almenistratibos, que os decumentos publicos y pribaus,
y que os
apuntamientos en rexistros publicos que sigan reyalizaus en a luenga
propia
d'o territorio tiengan balura y sigan efeutibos, y que denguna presona
no
pueda alegar-ne esconoximiento d'a fabla.
Articlo 16
Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito de comunicar-se
por meyo d'a
suya luenga propia con serbizios y autoridaz publicos zentrals,
territorials, locals y supraterritorials, asinas como con os trestallos
almenistratibos en que s'incluye o territorio an que a luenga ye propia.
Articlo 17
1. Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito de disposar
y d'outener
en a suya propia luenga toz os decumentos ofizials pertinens t'as relazions
que afeuten a o territorio an que a luenga ye propia, imprentaus sobre
papel, en soporte informatico u de cualsiquier atra traza.
2. Os poders publicos deben disposar de formularios y atros modelos
de
decumentos, imprentaus sobre papel, en soporte informatico u de cualsiquier
atra traza, redautaus en a luenga propia de cada territorio, y ofrexer-los
a
o publico en os serbizios que afeuten a os territorios an que cada
luenga
respeutiba ye propia .
Articlo 18
1. Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito de que as leis
y atras
disposizions churidicas que lis pertoquen se publiquen en a luenga
propia d'
o territorio.
2. Os poders publicos que poseyen más d'una fabla territorialmén
estorica en
as suyas churisdizions, deben publicar todas as leis y disposizions
churidicas de caráuter cheneral en todas istas luengas, con
independenzia de
que os suyos fabaldors replequen u no atras luengas.
Articlo 19
1. As asambleyas de representans han de considerar ofizial cadaguna
d'as
luengas que se fablan en o territorio que representan.
2. Iste dreito ye d'aplicazión tamién t'as comunidaz
d'ubicazión espardida
que se refieren en l'articlo uno, porrafo 4.
Articlo 20
1. Todas as presonas tienen o dreito d'emplegar a luenga estoricamén
fablada
en o territorio an que i biben, de traza oral y por escrito, en os
trebunals
de chustizia ubicaus en ixe territorio. Os trebunals de chustizia han
d'
emplegar a luenga propia d'o territorio en as suyas autuazions internas
y,
si á causa d'o sistema chudizial d'o estau, o prozedimiento
contina difuera,
o emplego d'a luenga orixinal debe mantener-se.
2. Con tot y con ixo, todas as presonas tienen o dreito d'estar chuzgaus
en
una luenga que replequen y que sigan capazes de fablar, asinas como
d'
espleitar d'os serbizios d'un entrepete libre de boso.
Articlo 21
Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito de que os apuntamientos
en
os rexistros publicos sigan redautaus en a luenga propia d'o territorio.
Articlo 22
Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito de que os decumentos
autentificaus por notarios publicos u zertificaus por atros ofizials
publicos sigan redautaus en a luenga propia d'o territorio an que ditos
profesionals desembolican as suyans funzions.
Seuzión II
Educazión
Articlo 23
1. A educazión debe posibilitar a capazidá d'autoespresión
lingüistica y
cultural d'a comunidá ligüistica d'o territorio an que
s'imparte.
2. A educazión debe aduyar a mantener y desembolicar a luenga
fablada por a
comunidá lingüistica d'o territorio an que s'imparte.
3. A educazión debe estar siempre a o serbizio d'a dibersidá
lingüistica y
cultural y d'as relazions armoniosas entre as diferens comunidaz
lingüisticas de tot o mundo.
4. En a bastida d'os debanditos prenzipios, todas as presonas tienen
o
dreito d'aprender cualsiquier luenga.
Articlo 24
Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito de dezidir cuál
ha d'estar o
grau de presenzia d'a suya luenga, como beicular y como ocheto d'estudio,
en
toz os rans d'amostranza, aintro d'o suyo territorio: infantil, primaria,
segundaria, teunica y profesional, unibersitaria y amostranza de presonas
adultas.
Articlo 25
Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito d'espleitar d'os
recursos
materials y umans ta adubir que a suya luenga siga presén en
o grau deseyau
en toz os rans d'a,ostranza: profesorau adecuadamén formau,
metodoloxía
pedagoxica adecuada, libros de testo, finanziazión, locals y
equipamientos,
teunoloxía tradizional y innobadora.
Articlo 26
Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito d'espleitar d'una
educazión
que premita a toz os miembros suyos alquirir un completo dominio d'a
propia
luenga, incluyindo-ie as diferens abelidaz relatibas a toz os ambitos
cutianos d'emplego, asinas como o millor dominio posible de cualsiquier
atra
luenga que deseyen conoxer.
Articlo 27
Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito d'espleitar d'una
educazión
que premita a os suyos miembros alquirir o conoximiento d'as luengas
relazionadas con a suya tradizión cultural, tals como as luengas
literarias
u relixiosas que yeran d'antis más luengas cutianas d'a comunidá.
Articlo 28
Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito d'espleitar d'una
educazión
que premita a os suyos miembros alquirir un conoximiento fundo d'o
suyo
erenzio cultural (estoria, cheografía, literatura y atras manifestazions
d'a
cultura suya), , asinas como o millor dominio posible de cualsiquier
atra
cultura que deseyen conoxer.
Articlo 29
1. Toda presona tiene o dreito d'estar educada en a luenga propia d'o
territorio an que i bibe.
2. Iste dreito no escluye o dreito d'alquirir o conoximiento oral y
escrito
de cualsiquier luenga que pueda emplegar como traste de comunicazión
con
atras comunidaz lingüisticas.
Articlo 30
A luenga y a cultura de cada comunidá lingüistica deben
estar ocheto d'
estudio y de rechira a libel unibersitario.
Seuzión III
Nombres propios
Articlo 31
Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito de preserbar y
emplegar o
suyo sistema de nombres propios en toz os ambitos y en todas as ocasions.
Articlo 32
1. Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito d'emplegar
os toponimos
en a luenga propia d'o territorio, de traza oral y escrita, y en os
ambitos
pribaus, publicos y ofizials.
2. Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito d'establir,
preserbar y
rebisar a toponimia autotona. Ista toponimia no puede suprimir-se,
distorsionada ni adautada arbitrariamén, ni tampoco sustituyida
por cambeos
en a situgazión pulitica u d'atra mena.
Articlo 33
Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito d'autodenominar-sen
con o
nombre emplegau en a suya luenga. Cualsiquier treslazión enta
atras luengas
debe ebitar denominazions ambiguas u dispreziatibas.
Articlo 34
Toda presona tiene o dreito d'emplegar o suyo antroponimo en a suya
propia
luenga, en toz os ambitos, y, cuan siga amenister, que se'n emplegue
a
trascrizión fonetica más achustada posible enta atro
sistema grafico.
Seuzión IV
Meyos de comunicazión y nuebas teunoloxías
Articlo 35
Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito de dezidir cuál
ha d'estar o
grau de presenzia d'a suya propia luenga en os meyos de comunicazión
d'o
suyo territorio, tanto en os meyos locals y tradizionals como en os
de más
gran espardidura y de teunoloxía más enantada, cualsiquiera
que siga o
metodo de difusión u trasmisión emplegau.
Articlo 36
Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito d'espleitar d'os
recursos
materials y umans que sigan amenister ta asegurar o grau de presenzia
deseyau d'a suya luenga y d'a propia espresión cultural en os
meyos de
comunicazión en o suyo territorio: presonal adecuadamén
formau,
finanziazión, locals y equipamientos, teunoloxía tradizional
y innobadora.
Articlo 37
Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito de recullir, a
trabiés d'os
meyos de comunicazión, un conoximiento fundo d'o suyo erenzio
cultural
(estoria, cheografía, literatura y atras espresions d'a suya
cultura
propia), asinas como a más gran cantidá posible d'informazión
sobre
cualsiquier atra cultura que os miembros suyos deseyen conoxer.
Articlo 38
As luengas y culturas de todas as comunidaz lingüisticas deben
recullir o
mesmo trato equitatibo y no descriminatorio en os meyos de comunicazión
d'o
mundo.
Articlo 39
As comunidaz descritas en l'articlo 1, porrafos 3 y 4, d'ista Declarazión,
y
os grupos nombraus en o porrafo 5 d'o mesmo articlo, tienen o dreito
d'
espleitar d'una representazión equitatiba d'a suya luenga en
os meyos de
comunicazión d'o territorio an que son establius u por o que
migran. Iste
dreito s'ha d'exerzer en armonía con os dreitos d'os atros grupos
u
comunidaz en o territorio.
Articlo 40
En a demba d'a teunoloxía informatica, todas as comunidaz lingüisticas
tienen o dreito d'espleitar d'equipos adautaus a o suyo sistema lingüistico,
asinas como ainas y produitos en a suya luenga, ta poder aprobeitar
plenamén
o potenzial que ufren istas nuebas teunoloxías en os prozesos
de
publicazión, treslazión y informazión, asinas
como en a espardidura cultural
en cheneral.
Seuzión V
Cultura
Articlo 41
1. Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito d'emplegar,
mantener y
potenziar a suya luenga en todas as menas d'espresión cultural.
2. Todas as comunidaz lingüisticas pueden exerzer iste dreito
plenamén sin
que o espazio de cualsiquier comunidá siga soxeto a una ocupazión
exemonica
d'unatra cultura forana.
Articlo 42
Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito de desembolicar-se
plenamén
en o suyo propio ambito cultural.
Articlo 43
Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito d'auzeder t'as
obras
produzidas en a suya luenga.
Articlo 44
Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito d'auzeder t'as
programazions
interculturals a trabiés d'a difusión d'una adecuada
informazión, y de que
se refirmen as autibidaz d'aprendizache ta presonas foranas, as de
treslazión, doplache, sincronizazión posterior y subtetulau.
Articlo 45
Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito de que a luenga
espezifica
d'o suyo territorio ocupe una posizión primordial en as manifestazions
culturals y en os serbizios (librerías, bidiotecas, zines, teyatros,
museyos, archibos, produzión informatica, folclore, industrias
culturals y
todas as demás manifestazions culturals).
Articlo 46
Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito de preserbar o
suyo erenzio
lingüistico y cultural, incluyendo-ie as manifestazions culturals,
como os
archibos decumentals, obras artisticas, arquiteutonicas y monumentals,
y d'a
suya retulazión en a luenga propia.
Seuzión VI
Ambito sozioeconomico
Articlo 47
1. Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito d'establir
o emplego d'a
suya luenga en todas as autibidaz sozioeconomicas aintro d'o propio
territorio.
2. Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito de disposar,
en a suya
propia luenga, de toz os meyos que en calgan ta l'exerzizio d'as autibidaz
profesionals, como decumentos y obras de consulta, istruzions, formularios
y
equipos, ainas y produitos informaticos.
3. O emplego d'atras luengas en iste ambito sólo puede desixir-se
en a mida
de que lo chustifique a natura d'a propia autibidá profesional
desembolicada. En dengún caso una luenga posterior no puede
relegar u amagar
o emplego d'a luenga propia d'o territorio.
Articlo 48
1. Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito d'emplegar
a suya propia
luenga con plena balura legal en as transaizions comerzials u d'atra
mena,
tals como a merca y a benda de biens y serbizios, as operazions bancarias,
as aseguranzas, achustes de treballo y atros.
2. Denguna clausula d'istos autos pribaus puede escluyir u restrinchir
o
emplego d'una luenga en o territorio an que ye propia.
3. Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito de disposar
d'os
decumentos requerius t'a reyalizazión d'as operazions debanditas
redautaus
en a luenga suya. Istos decumentos incluyen formularios, cheques, achustes,
fauturas, recullidas, albarans, demandas y atros.
Articlo 49
Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito d'emplegar a suya
luenga en
toda mena d'organizazions sozioeconomicas, tals como as laborals, sindicals,
profesionals, gremials y artesanals.
Articlo 50
1. Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito de que a suya
luenga
ocupe un puesto prenzipal en a publizidá, retulazión,
siñalizazión esterior,
y en tos os atros elementos que conforman a imachen d'o país.
2. Todas as comunidaz lingüisticas tienen o dreito de recullir
en a suya
propia luenga una completa informazión oral y escrita sobre
os produitos y
serbizios ufrius por os establimientos comerzials aintro d'o territorio,
tals como as istruzions d'emplego, etiquetas, ingrediens, albertenzias,
guaranzias y atros.
3. Todas as siñalizazions publicas que afeutan a la seguridá
d'as presonas
han d'estar redautadas, por o menos, en a luenga propia d'o territorio
y en
condizions no inferiors a las d'atras luengas.
Articlo 51
1. Todas as presonas tienen o dreito d'emplegar a suya luenga propia
aintro
d'o suyo territorio en as suyas relazions con interpresas, establimientos
comerzials y entidaz pribadas y d'estar tamién atendidas u respondidas
en a
mesma luenga.
2. Todas as presonas tienen o dreito, como comprers, cliens, consumidors
u
emplegaires, de recullir informazión oral y escrita en a luenga
propia d'o
territorio an que os establimientos son ubiertos ta o publico.
Articlo 52
Todas as presonas tienen o dreito d'exerzer as suyas autibidaz profesionals
en a luenga propia d'o suyo territorio, fueras d'as funzions inerens
a os
puestos de treballo que requieran o emplego d'atras fablas, tals como
o
profesorau de luengas, os tresladadors u os guías toristicos.
DISPOSIZIONS ADIZIONALS
Primera
Os poders publicos deben prener todas as midas adecuadas ta l'aplicazión
d'
os dreitos proclamaus en ista Declarazión aintro d'as suyas
respeutibas
arias u churisdizions. Más espezificamén, cal creyar
fundos internazionals
ta guaranziar l'exerzizio d'os dreitos lingüisticos en as comunidaz
que
tiengan ebidens mancas de recursos. D'ixa traza, as autoridaz publicas
deben
alportar o refirme que calga t'as luengas d'as dibersas comunidaz t'a
suya
codificazión, trascrizión escrita, amostranza y o suyo
emplego en l'
almenistrazión.
Segunda
Os poders publicos deben guaranziar que as autoridaz, as organizazions
y as
presonas conzernidas sigan informadas d'os dreitos y os correspondiens
debers que surchen d'ista declarazión.
Terzera
Os poders publicos deben establir, en a bastida d'a lexislazión
esistén, as
sanzions correspondiens por a biolazión d'os dreitos lingüisticos
cuaternaus
en ista Declarazión.
DISPOSIZIONS ZAGUERAS
Primera
Ista Declarazión proposa a creyazión d'o Consello d'as
Fablas en o sino d'a
Organizazión d'as Nazions Unidas. Á l'Asambleya Cheneral
d'a Organizazión d'
as Nazions Unidas ye á qui pertoca a creyazión d'iste
Consello, a definizión
d'as suyas funzions y o nombramiento d'os suyos miembros, y creyar
un
organismo de dreito internazional que protexca a las comunidaz lingüisticas
en l'exerzizio d'os dreitos reconoxius en ista Declarazión.
Segunda
Ista declarazión recomienda y promuebe a creyazión d'una
Comisión Mundial de
Dreitos Lingüisticos, no pas ofizial, con caráuter consultibo,
formada por
representans d'organizazions no gubernamentals y organizazions que
treballan
en a demba d'o dreito lingüistico.
Barzelona, chunio de 1996.