DICIONÁRIO BILÍNGÜE NAS LÍNGUAS PAUMARÍ E PORTUGUESA
Nota Explicativa
Perfil Gramatical
Índice das Quatro Partes
Lista de palavras em Paumarí
Lista de Palavras na Língua Portuguesa
à tarde
safini A.b.4
abacaxi
'anana A.g.1
kajarori A.g.1
abaixando
patxa- A.c.15; C.c.2
abaixar-se
'bajo- C.b.1
hasi- C.c.1
abaixo da nuca
kaijobasa- B.a.12
abanar
karoja- A.e; B.k.9
abandonar
ahoroaha- D.q
hari B.k.4
hoja- C.a.3
hokahi- D.q
va'i pahini- B.k.4; D.g
abano
maravi B.g.10
abdômen
jaha- B.a.12
kaijo- B.a.12
abelha
bahina A.f.6.ii
boma A.f.6.ii
mahi A.f.6.ii
aberto
arabikhai- B.k.13
'bavi- B.k.13
kharakhara- B.k.13
abertura
ava A.g.3
abiorana
koadoro avani A.g.4
abíu
omari kaavana A.g.4
abóbora
joroma A.g.1
aborrecer-se
aitapia- D.i
kaja'oria- D.i
aborto
'boro- B.c; B.k.7
abraçar
jara'ba'ba- B.a.8; C.c.2
abrigo
amokhi- B.i
gora B.i
papiri B.i
abrir
arabikhai- B.k.13; B.m.1
a'itha- B.a.4
bodi- B.a.16
'bakhani- B.k.13
'bavi- B.a.3; B.k.13
di- B.k.6
kharakhara- B.k.13
ro'da- B.g.11
siro- A.f.7; B.k.7
tata-/taa- B.k.13
vira- B.k.13
abrir os olhos
mara- B.a.1
abscesso
'dafoi B.c
ação do peixe
'dara- B.g.3
'doro'doroki A.f.7
ki'boki'bo- A.f.7
siririha- Af.7
ação homossexual feminina
saroda- B.a.21
acabar
hari B.k.4
ihimi- B.k.4
jari- B.h
açacu
kaharaha avani A.g.4
açaí
jaka'o A.g.2
parai A.g.1
parai avani A.g.4
acalmar
athi- D.j
obarari- D.k
acanhado
ipahihi D.g
nahamara- D.g
va'i ka'iri- D.g
aceitar
gathani- B.k.1
poari- B.k.1; D.k
acenar
'davi- B.a.9
acender
bonaha- A.e
ha'di- A.e
acender fogo
siho B.h
acertar
jaha- D.e
ragari- B.k.17
sohi- B.g.3; B.k.1; B.k.17; C.a.1
aceso
ha'di- A.e
achar
'biro- B.a.2
jaha- D.c
karaga- B.k.1
nokho- B.k.1
rifari- B.k.1
rimorimo- B.a.9
sohi- B.k.1; C.a.1
achar graça
haha- D.e
ihi- D.o
va'i 'bana- D.e
achatado
sa'bi- B.k.7
acidentar-se
ahida- B.b.3
acocorar-se
hasi- C.c.1
sarada- C.c.1
sorokoto- B.a.10
acompanhar
ipohi- C.a.1
kanabidi- C.a.1
aconselhar
va'i honaria- D.a
va'i kaabanahi- D.a
acontecer
namitha- B.k.20; D.n
niha- D.n
pohimaja- D.n
acordado
noki- B.a.20
acordar
hoki- B.a.20
nokho- B.a.20
noki- B.a.20; D.k
vaga- B.a.20
acostumar
va'i 'o'ani- D.o
acreditar (não)
jari'da- D.a
açúcar
asokara B.h
acumular
a'ba'di- A.c.3
acusar
akaragana- D.i
anaathidanoarari- D.i
athi- D.r.2
adaptar-se
va'i 'o'ani- D.o
adiar
ibavi- A.b.5
adicionar
akoda'aha- B.h
kabodi- A.c.7
karamaka- B.h
obafi- B.h
adivinhar
akahomara- D.a; D.r.2
adolescente
doro- B.b.2
adorar
kanamasivi- D.c
adormecido
akarisana- B.a.13
adotar
'diha- B.k.1
isa- B.f.5; B.k.1
advertir
bana D.p
kaabani- D.r.2
afastar-se
akara'o- C.a.1; C.a.2
sanana- C.a.1
afeição
kanamasivi- D.c
afiar
sajo- A.c.10
afluente do rio
vaini A.a.1
afogar
ahida- B.b.3
afrouxar
firo- B.k.11
afundar
aasia- B.m.3
horo- C.b.2
o'o- C.b.4
'o- B.m.7
-risi- B.m.7
agarrar
'boro- A.c.4
japo- B.a.9
agitar
rokoroko- A.d; B.k.9
thabo- C.b.1
agonia
va'i jahari- B.c; D.f
agora
hida A.b.5
agradar
va'i jaha- D.e; D.g
agravar
aisika- B.c
agredir
ba- B.a.21; B.k.21
saka- B.k.5
água
bahi A.b.2
paha A.a.1; A.a.2; A.b.3; A.d
água entando
'bokho- B.m.4
água mexendo
'dika'dika- A.c.17
água rasa
pasapasa- A.c.15
aguardar
anibani- D.d
agudo
txo'di- A.c.5; A.c.10
aguentar (não)
va'i rada- D.i
águia
kokoi na'bahaha A.f.2
agulha
'avi B.g.12
ainda
asia A.b.5
-jana A.b.5
-roni A.b.5
ajeitar
ibavijaha- B.k.16
ajoelhar
jo'o- C.c.1
ajoelhar-se
kajo'atha- B.a.10
ajudar
akodia- B.g.2; B.k.15
'dakhamanani- B.k.15
kajoamora- B.k.15
oga- B.k.15; D.k
ajuntado
joroni- C.a.4
ma'iri- A.c.5
ajuntamento de núvens
bahi A.b.2
ajuntar
ahoroaha- D.q
ajokoa- C.a.4
dora- C.a.4
joi- C.a.4
jora- C.a.4
joroni- C.a.4
kajorokoko- B.a.9
nako'isa- C.a.4
vakara'ba'ba- A.f.7; C.a.4
ajustado
hori- A.c.7
jaha- A.c.5
sohi- A.c.5
alagação
paha A.a.1
alagado
'ahabodi- A.c.2; A.d
alagar
aasia- B.m.3
hanamori- B.m.7
ji'bini- A.d
alargar
'bavi- A.c.4
alcançar
kaitonia- B.a.8; B.k.1; C.a.2
alegrar
va'i jaha- D.e
alegre
anava'ijaja- B.k.24
khai- D.e
va'i jaha- D.e
va'i joroni- D.e
va'i tharathara- D.f
alencór
kamokia A.f.2
alguém
abono B.g.2
nahina A.c.18
alguém na popa
hanahana- C.b.1
alguém que não fala
bodi- khanaha- D.i
alguidar
kamoti B.j
moko B.e.1
alguma coisa
nahina A.c.18
alimentação
'bai- B.h
'domaha- A.d; B.h
karamaka- B.h
kharo- B.h
alinhavar
daadada- B.g.11
khoikhoi- B.g.11
aliviado
va'i jaha- D.e
aliviar
arafaifai- B.a.9; B.c
alma
abono- B.e.3
'abataihi B.e.3
bajadi B.e.3
almoçar
'bai- B.h
alto
a'ani B.j
'daari- A.c.5
nama A.c.15
rajo- A.c.5
altura
nama A.c.4; A.c.15
aluno
'ojomo'i- B.g.2
âmago
ava A.g.3
amamentar
joho B.a.12; B.a.15
amanhã
'afokajoma A.b.5
amansar
athi- D.j
amar
nofi- D.c
amarelo
kori- A.c.6
notxoro- A.c.6
amargo
arapa- A.c.8
amargura
va'i fai- D.i
amarrado
aho- B.k.12; C.c.1
avithini- B.k.12; C.c.1
dabo- B.k.12
amarrar
aho- B.k.12; B.m.7
avithini- B.k.12
dabo- B.k.12
kava- B.k.12
ro'da- B.k.18
amassar
a'bajo- B.k.18
'boro- B.a.9
dojo- A.c.7
ra'bi- B.k.18
sa'bi- B.k.18
amassar (não)
'dara- B.a.9
ambos
'bama- A.c.3
'bami- A.c.3
ameaça de chuva
bahi A.b.2
ameaçar
garigari- D.i
jarajara- D.i
kanajajori- D.h
amedrontar
fini- D.g
amiga/o
va'ahi B.f.2
amizade
nofi- D.c
amolar
sajo- A.c.10
amolado (não)
mogomogo- A.c.10
amolecer
'domi- A.c.19; B.h
amontoar
roiroi- B.g.7
amostra
namitha- B.k.14
anágua
'bami- B.d
anajá
kokarisi avani A.g.4
ananás
'anana A.g.1
andando curvado
tojotojo- B.c
andar (maneiras diferentes)
adaha- C.a.1; C.b.1
'bira- C.b.1
'biri- B.m.7
dai- C.b.3
dajadaja- C.b.1
dosi- C.b.1
jomada- B.g.5
jo'o- C.b.1
kavanama- B.a.9
ka'iri- C.b.1
matha- C.c.1
rairai- A.d
roi- C.b.2
siririha- C.b.1
sonosono- C.b.1
tiratira- C.b.1
tisasa- C.b.1
vatxi- C.b.1
vii- C.b.1
andar (não)
ava- B.m.7
andiroba
janirava avana A.g.4
andorinha
paraparasi A.f.2
anel
sa'a- B.d
anêmico
kori- B.c
ângica
atavaripa kaavani A.g.4
ângulo
sohi- C.c.1
animado
khai- D.e
va'i joro- D.e
va'i joroni- D.e
animal
igitha A.f.1
pamoari B.e.3
animal específico
kosikosi A.f.1
ano
badara A.b.3
anoitecer
jomini- A.b.4
anotar
avatha- D.r.5
anta
arabo kabomani A.f.1
'daama A.f.1; B.e.3
antebraço
vadi- B.a.8
anteontem
hida A.b.5
antepassado
ija'ari B.f.2
anteriormente
-jora A.b.5
antes
-'imidia A.b.5
miro'a C.c.3
viaha- A.b.5; C.c.2
antes da madrugada
safini A.b.4
antes da meia-noite
joma A.b.4
antigamente
-biinini A.b.5
'bo'da A.b.5
kha- A.b.5
mahi A.b.5
pamoari A.c.18
anú
jomahi kakamoa A.f.2
anum
kosoro A.f.2
anzol
ikoaka B.g.4
ao lado
'diha- C.c.2
i'oari- C.c.2
ao longo
-mia/-miaha C.d.2
ao redor
harara- C.c.2
aonde
hana- D.r.7
apagar
'bira- B.k.8
mokhi- A.e
apalpar
aabada- B.a.9; B.k.22
kainamaha- B.a.9
rogorogo- B.a.9
txaga- B.a.9
aparado
gathi- B.a.9
aparar
agathani- B.k.22
aparência
noki- B.k.20
aparência de algo
dana- A.c.6
jahari- A.c.7
noki- A.c.18
pamoari- B.k.20
pora- A.c.6
apedrejar
agaha- B.g.3; B.g.5
apertado
a'ara- B.k.11
apertar
'boro- A.c.4; B.k.11
'dakha- B.k.13
'dokho- B.k.11
kara- B.a.8; B.k.11
apitar
raboi- A.c.17; B.a.16
aplicar injeção
rahoa- B.c; B.k.19
apodrecido
'batha- A.c.7
apoiar
'dakhamanani- B.k.15
apontar
jarajara- D.i
namitha- D.b
nokho- B.a.9
rajo'i- B.a.9
apóstolo
adaha- B.g.2
aprender
banafo- D.b
'da'di D.b
'ojomo'i- B.g.2; D.b
simosimo- D.b
apressar-se
kava'ijorajora- A.c.16
aprontar fogo
nokho- A.e
aprontar-se
ibavijaha- B.k.16
aprovar
jaha- D.c
aprovar (não)
abavi- D.c
aproximar-se
ka'iri- B.g.5
maakari- C.a.1; C.c.2
apunã
kavabo B.e.2
kavabo avana A.g.4
apurinã
vipurina B.f.1
aquecer-se
ragi- A.f.7
araçá
dororo kaavani A.g.4
jako'i A.g.2
jako'i kaavani A.g.4
araçá-braba
'do'ba'da kaavani A.g.4
aracu
'avida A.f.4
aracuã
varataoko A.f.2
aranha
baka'dororo A.f.6.iv
moka'a'a A.f.6.iv
arapapá
karababa A.f.2
arara-amarela
kara'imaro A.f.2
arara canindé
aroda A.f.2
arari
jobara A.f.4
arco
ara'bisi- B.g.3
kodahi B.g.4
arco-íris
katopahiari A.b.2
ardendo
aova- A.e
'aova- B.c
arder
ahoso- B.a.13; B.c
marara- B.a.13
areia
kaasi A.a.2
argumentar
anaathidanoarari- D.i
ariá
vaiso A.g.1
ariramba
ma'donari A.f.2
thatha A.f.2
arirambazinha
ki'di'di A.f.2
arirambinha
ma'donari A.f.2
arma
sa'ai- B.k.5
armadilha
tapajo B.g.4
armar
jara- B.g.3
vini- B.g.3; B.g.5
aroá
bako B.e.1
arpão
jomidi B.g.4
arpoar
saka- B.g.3; B.k.5
arquear
khajo- B.k.18
arquejar
va'i haroro- B.a.16
arraia
'bo'dani A.f.4
mapiva A.f.4
arrancar
rako'da- C.a.5
rasoha- B.g.7; C.a.5
arranhar
hirihiri- B.k.8
jamari- B.a.9; B.k.8
jarara- B.k.8
arrastar
gathi- B.a.9; C.b.3
rahoka- C.b.3
ra'bani- C.b.3
arrastar-se
'oraha- B.b.2
sanana- C.a.1; C.b.1
arrebatar
jaimo- B.a.9
japo- B.a.9
arrebentado
'barara- A.c.7
arrepender-se
ka'da'digaria- D.f; D.i
arriar
arabo A.a.1
khono- C.b.4
arrombar
ahoro- B.k.5
arrotar
kasonomi- B.a.15
arroz
aroso A.g.1
arrumar
ibavijaha- B.k.16
artéria
aboha- B.a.17
ama- B.a.14
hagihi B.a.17
aruá
gaho A.f.5
aruanã
bajara A.f.4
arumã
'dono A.g.2
árvore
ava A.g.3
asa
bihi- A.f.7
vadi- B.j
áspero
jaro- A.c.10
aspirar
'biro- B.a.2; B.a.16; B.c; B.e.2
aspirar rapé
hirohiro- B.a.2; B.e.2
aspirar tabaco
hajiri B.e.2
assaltar
da- B.k.5
assar
kai- A.e
kodanaha- B.h
sasa- B.h
siho A.e; B.h
khoro- A.e
assassinar
abini- B.b.3
ahida- B.b.3; B.k.7
assento
jo'o- B.a.12
assim
isika! D.r.6
ni- A.c.18
assistir
amagatha- B.b.1
kanori- B.e.2
assoalho
gora B.i
oba B.m.2
-ria/-riaha C.d.2
-riama'o C.d.2
assobiar
fiaa- D.r.1
fiia- A.c.17
fiofio- D.r.1
foofoo- B.a.3; B.a.16; D.r.1
itho- D.r.1
'itho- B.a.16
koko- A.c.17
assoprar
foofoo- B.a.3
karafo- B.a.3
assustar-se
aakoja- D.g
rapata- D.g
tafafa- D.g
va'i kadihi- D.g
ata
abakaomi avana A.g.4
atacar
da- B.k.5
atar
dabo- B.k.12
até
'oada- A.b.5
atemorizar
fini- D.g
atenção
nokho- D.k
atender
thara- D.k
atiçar
karafo- B.a.3
txaga- B.a.9
aticuã/ticoã
sia'ara A.f.2
atingir
kaitonia- C.a.2
atirar
agaha- B.g.3
kara'oha- B.g.5
osona- B.g.3
saka- B.g.3
simosimo- B.g.3
tabo- B.g.3
atolar
di'o- C.b.2
horo- C.b.2
atrair
anava'ijaja- B.k.24
kaboro- D.h
atrapalhar
agithi- B.k.21; D.r.1
akaimaisiki- B.k.3
kanajajori- D.h
mada- B.k.2
atrás
jo'o- C.c.2
matha- C.c.2
atrasar
agathini- B.k.21; B.k.23
através
-fia/-fiaha C.d.2
atravessado
aka'darisa- C.c.1
-risi C.d.2
atravessar
-fiani/-fianaha C.d.2
aumentar
a'ba'di- A.c.3
'bavi- B.k.13
doro- A.c.3; B.k.10
ave
igitha raboki A.f.2
aversão
idiii! D.r.6
avisar
moni- D.r.2
avô
'arahoda B.f.3
avó
'arahoni B.f.3
axila
masiri B.a.8
azar
'bajihi- B.e.2
azedo
txatxa- A.c.7
txika'da- A.c.8
azia
'aova- B.c
azul
kori- A.c.6; D.r.4
bacaba
kajaviro avani A.g.4
bacurau
vanapapao A.f.2
bacuri
babadi ko'i avana A.g.4
bodi avani A.g.4
nosoma avani A.g.4
bainha
'dama- B.d
'dani- B.g.11
makari B.d; B.g.12
sa'a- B.d
baixo
doso- A.c.15
pasapasa- A.c.15
patxa- A.c.15
balão sem ar
pipapipa- A.c.7
balaio
varaja B.g.10
balançar
dari- C.b.2
daro- B.m.5; C.b.2
hapohapo- C.b.2
ho'doho'do- B.k.9; C.b.2
matha- C.c.1
vinovino- C.b.2
viro- C.b.2
banana
a'di- A.c.14
baa'di A.g.1
kari- A.c.7
sipatihi A.g.1
banana-baía
patxahai A.g.1
patxahari A.g.1
banana-chifre-de-boi
kahidari A.g.1
sa'a bobihari A.g.1
banana-comprida
kiririha A.g.1
varajoari A.g.1
banana-costela-de-boi
baharo A.g.1
sa'a bobihari A.g.1
banana-ladrão
anosonirivana A.g.1
anosorosoro A.g.1
banana-maçã
'da'bo A.g.1
'da'bohai A.g.1
banana-najá
kharo A.g.1
banana-peroá
piroa A.g.1
pirova A.g.1
banana-prata
sa'a bobihari A.g.1
banana-roxa
satomi A.g.1
banana-São-Tomé
satomi A.g.1
banana-sapo
sapo A.g.1
bananeira
sipatihi A.g.1
banco
atira B.j
kasara B.m.2
banho
kana- B.d; B.e.2
banquinho
jo'o- B.e.1
barata
va'ba'ba A.f.6.iv
barato
kaidiva- A.c.7; B.g.1
barba
savi- B.a.6
barbatana
ava- A.f.7
vadi- A.f.7
barranco
ipa'ita A.a.1
barriga
kaijo- B.a.12
barro
nami A.a.2
barulho
kamokamo- A.c.17
saa- A.c.17
thoro- A.c.17
txitxi- A.c.17
xixixi- A.c.17
batata-doce
sipari A.g.1
bater
agaha- B.g.5
'bakhani- B.k.5
'bana- B.k.5
da- B.k.5
'dai- B.k.5
hanamori- B.m.7
hoahoa- B.g.5
jori- B.k.5
oba- B.g.3; B.k.5
pata- B.k.5
-risi- B.m.7; C.d.2
saka- B.g.3; B.g.5; B.k.5
tabo- A.d; B.g.3
tahai A.c.17
tata-/taa- B.k.5
too- B.a.9; B.k.5
bater na porta
too A.c.17; B.a.9
bater palmas
hoahoa- B.a.9
pata- B.a.9
bebê
nosoro- B.b.2
beber
'avi- A.d; B.a.3; B.a.15
ko'do- B.a.7
bebericar
hiroro- B.a.15
bebida alcoólica
kavi B.h
beija-flor
koisi A.f.2
beijar
ramosi- B.a.3
txo- B.a.3
beiju
a'o B.h
beira
a'iri- C.d.2
-foni/-fonaha-/-fonahana C.d.2
kaasi A.a.1
-misi/-misaha C.d.2
-mori/-moraha C.d.2
-nai/-najaha C.d.2
paha A.a.1
beliscar
karadifi- B.a.9; B.k.21
kiro- B.a.3
ko'dira- B.a.9; B.k.21
bem
haja- B.c
jaha- A.c.7
bem-te-vi
i'doki A.f.2
sipiniri A.f.2
berne
moho A.f.6.iii
besouro
jaisi A.f.6.iv
vaso A.f.6.iv
bexiga
jokha- B.a.18
kathorothoro A.f.7
bicar
kajaoro- A.f.7; B.a.3
txagaha- A.f.7
bicho-de-pé
hapata A.f.6.iv; B.c
bico
arapao B.g.4
bono- A.f.7
joima B.g.4
bico-de-brasa
tavikororo A.f.2
bico-de-pato
pokonori A.f.4
bifurcado
sana- A.c.5
bílis
kariokha- A.f.7; B.a.15
biorana
va'dano kaavani A.g.4
bloquear
'bo- B.k.13
boca
bodi- B.a.3; B.a.16
boca do igarapé
vaha A.a.1
bocejar
agaaga- B.a.16
hahao- B.a.19
va'agaga- B.a.19
bochecha
'ba'da- B.a.5
bodó
boodo A.f.4
bofetada
kajoiri- B.k.5
boi
'daama kahidari A.f.1
boiar
arako- C.b.1
'dori- C.b.1
'doro- A.d; C.b.1
bola
rimorimo- A.c.5
siriga B.g.14
bolha
aada'ba- B.k.7
a'bajo- B.k.7
ridani- B.k.7
bolinhas
rimorimo- A.c.5
bolso
masi'aha- B.d
bom
jaha- A.c.7
makhani- D.p
bombear
raga- B.k.9
borboleta
kamokokojo A.f.6.iv
borbulhar
boa- A.f.7
'bisi- A.f.7
kitxo- A.f.7
borda
ida- B.j
ihi- B.g.9
borracha
siriga B.g.14
botar ovo
arokhori- A.f.7
nafa- A.f.7
boto
'basori A.f.1
boto-branco
'basori A.f.1
boto-preto
'basori A.f.1
boto-tucuxi
vaikajaro A.f.1
boto-vermelho
'basori A.f.1
brabo
va'i jokojoko- D.i
braço
vadi- B.a.8
braço-de-moça
vadi 'bako'bako A.f.4
branco
bokho- A.c.6; D.r.4
boro- B.k.7
pora- A.c.6; D.r.4
vafori- A.c.6
branco do olho
nokho- B.a.1
branquinha
mabari A.f.4
brasas
siho A.e
breu
ajava A.g.3
ijori B.e.1
brilhar
vaga- A.c.7
brincadeira
bado- B.l
brincalhão
ihivadi- D.r.2
brincar
bado- B.l
hoja'oari- B.l
imafora- D.c
kasivana- B.l
brindeira
kavavi A.f.4
brinquedo
kasivana- B.l
broca
kapa A.c.7; A.f.6.iii
brotar
mova- A.g.3
buraco
ahoro- B.k.5
hodi- B.g.7; B.i
buriti
sinari avani A.g.4
buscar
gai- C.a.1
joi- B.g.5
ka- C.a.1
kha- C.a.1
buscar remo
vanami- C.a.1
caba
bajara 'ba'da A.f.6.ii
'da'di- B.j
dikosi ino A.f.6.ii
honori kanabidi A.f.6.ii
jinabo A.f.6.ii
moiroro A.f.6.ii
ootava kajinabo A.f.6.ii
caba-de-igreja
janavi A.f.6.ii
cabaça
doro A.g.3
vao A.g.3
cabeça
'da'di- B.a.5
matha- C.c.1
cabeça-de-veado
madiaro ahoni A.g.4
cabeceira
jo'do- B.j
jo'o B.j
cabeceira do rio
vaini A.a.1
cabelos
afa- B.a.6
'da'di- B.a.6
vaxtovatxo- B.a.13
caber
arajoma- A.c.3
cabo
aho- B.j
ava- B.g.9; B.j
si'aha B.j
vadi- B.j
caburé-coruja
fofo A.f.2
cacão-de-fogo
baka'dao'dao A.f.2
caçador
araba- B.g.2
caçar
araba- B.g.5
avimarahi- B.g.3
kasa- B.g.5
cacau
babadi kadoi A.g.4
kanaka avani A.g.4
kasi'i kadoi ahoni A.g.4
'ojoro kadoi avani A.g.4
cacau-de-jacaré
doi avani A.g.4
katiriri avani A.g.4
cachaça
kavi B.h
cacheado
rasirasi- B.d
cacho
'da'di- A.g.3
cachoeira
paha A.a.1
cachorrão
vanari A.f.4
cachorro
jomahi vaovaoha A.f.1
caçula
'aforonihi- D.c
cacuri
tapajo B.g.4
cada um
-nana A.c.3
cadáver
aba'o- B.a.14
cadela
masi'dori A.f.4
café
kafi B.h
cair
aabada- C.b.4
adafana- C.b.4
adari- C.b.4
akadai- C.b.4
aka'darisa- C.b.4
ida-/idarari-/idarifa- C.b.4
jo'o- C.b.4
ka- C.b.4
kahama- C.b.4
kajo'atha- C.b.4
khono- C.b.4
nabo'a- C.b.4
rifari- C.b.4
roa- C.b.4
sorokoto- C.b.4
soti- B.g.3
tabo- C.b.4
tharara- B.g.3
varara- C.b.4
va'i- C.b.4
voroni- C.b.4
caititu
mirisi A.f.1
cajá
joro avani A.g.4
caju
'ibanari A.g.1
viro ka'ibanari avani A.g.4
calado
viso- B.k.2
calafetar
'asa'asa- B.m.5
calango
banahi A.f.3.iii
'ba'dana A.f.3.iii
koronaro A.f.3.iii
vaibo A.f.3.iii
calango-d'água
jamori A.f.3.iii
calar-se
viso- D.r.1
calça
sirora B.d
calcanhar
'dama- B.a.11
calçar
ibavi- B.d
calcinha
sirora B.d
caldo
a'ba- B.h
calendário
masiko A.b.3
calmo
daba- D.o
ko'ari- D.o
va'i ka'iri- D.o
va'i maini- D.o
viso- B.k.2
calo
jaka B.c
calor
adaradara- B.a.13
afa- A.c.1
siho A.e
camaleão
jovana A.f.3.iii
camarão
akaso A.f.5
caminhar
adaha- B.b.2
caminho
hagihi B.m.1
-rimanani/-rimananaha C.d.2
camisa-de-meia
karikari A.f.4
cana
kana A.g.1
canafifi
bahimorobo avani A.g.4
canal
-rimanani/-rimananaha C.d.2
canapu
motomoto A.g.2
canaraí
tikarohi A.g.2
canarana
mosori A.g.2
cangati
ma'o A.f.4
cangati-buraco
soroaba A.f.4
cangati-preto
boodo A.f.4
caniço
ikoaka B.g.4
canoa
hagi B.g.4
hagi- B.m.2; B.m.7
javarata B.g.4; B.m.2
kanava B.g.4; B.m.2
cansaço
koi- B.a.19; B.c
cansado
faja- B.a.19
koi- B.a.19
cantar
ahia- B.e.2; D.r.1
jaha- B.e.2
moro B.e.2; B.l; D.r.1
canto do galo
kokodi- A.c.17
capansa
kapahasa avani A.g.4
caparari
jomahi koro A.f.4
capim-navalha
sisibo A.g.2
capitari
vanajo A.f.3.ii
capivara
kahajo A.f.1
caporana
'daroba avani A.g.4
capturar
japo- B.a.9
carão
karao A.f.2
cará
adaki A.g.1
sarapata A.f.4
siraba A.f.4
cará-açu
hinaba A.f.4
cara-branca
hotobara A.f.4
cará-cabeludo
'iirori A.g.1
cará-de-ramo
bava'i A.g.1
cará-do-ano
'iirori A.g.1
cará-inhame
'iirori A.g.1
caracol
gaho A.f.5
piroro A.f.5
caranguejeira
moka'a'a A.f.6.iv
caranguejo
ajotoro A.f.5
carapaça
ida- A.f.7
carapanã
aso'di A.f.6.iv
bitha A.f.6.iv
majorai A.f.6.iv
makhoroi A.f.6.iv
carara
barara A.f.2
carazinho
moroko'i A.f.4
carga
dai- B.g.3
cari
joriro A.f.4
cari-preto
mokho'do A.f.4
cari-sem-costela
mokho'do A.f.4
carizim
ma'isa A.f.4
carne
ajoina A.f.7
ima- A.f.7; B.a.14
kaakanava A.f.7
kaka'a- B.h
caro
kaidiva- A.c.7; B.g.1; D.p
caroço
'ba'da- A.g.3
hoko B.c
carrapato
kajapa A.f.6.iv
carregar
dai- C.b.3
jado- C.b.3
kaiba'i- B.g.2; B.g.13; C.b.3
kavajama- C.b.3
kobari- C.b.3
carta
athi- D.r.5
cartucho
katoxo B.g.6
carvão
siho A.e
casa
gora B.i
moaba B.i
casa para butão
ibavi- B.d
casar
abohira- B.f.5
akara- B.a.21; B.f.5
gamo B.a.21; B.f.5
hoja- B.f.5
makhira B.a.21; B.f.5
casca
asafi- A.g.3
ava A.g.3
'aroa- A.f.7
nafa- A.f.7
cascavel
makha mii A.f.3.i
cascudo
mabari 'darahai A.f.4
casqueira
kavasi avana A.g.4
castanha
moi'di A.g.3
castanheira
moi'di avana A.g.4
catando
kama'i B.k.1
cataratas
nokho- B.a.1
caule
ava A.g.3
causar
veja página 7 do perfil gramática A.c.1
causar um defeito
aisika- B.k.7
cavaco
siho A.e
cavalete
viridi- B.a.2
cavar
hodi- B.g.7; B.i
khomakhoma- B.g.7
khori- B.g.7; B.m.1
caveira
'da'di- B.a.5
cedo de manhã
-kajoma A.b.4
vaga- A.b.4
cedro
katatopi kaavani A.g.4
cego
kamaodoroha- B.a.1
nokho- B.a.1
sajo- A.c.10
centopéia
jarori A.f.6.iv
cerca
kavasiribani- B.g.7
cercar
kavasiribani- B.g.7
-ribani C.b.1
cérebro
amosi- B.a.14
'da'di- B.a.5
cernambi
sanarabi B.g.14
cerrado
'daja- A.g.3
cerrar
'boro- B.a.9
certamente
bona D.p
certeza
vakaijoka- D.a
certeza (não)
simosimo- D.b
certo
arajoma- A.c.3
makhani- D.p
cesta
jamaxi B.g.10
varaja B.g.10
céu
nama A.b.1; A.b.2
céu da boca
kaagari- B.a.3
chama-se
oni- B.f.4
chamado da anta
fiia- A.c.17
chamar
amina- D.r.2
baranaha- D.r.2
foofoo- B.a.3
kaboa'i- D.r.2
oni- B.f.4
chamejar
avoosi- A.e
chão
-ma'o C.d.2
-riama'o C.d.2
chapéu
xapiva/sapiva B.d; B.g.10
chateado
garigari- D.i
kai'doka- D.i
kaja'oria- D.i
ka'da'digaria- D.f; D.i
va'i ai'doka- D.i
va'i 'iri- D.i
chateia
ihivadi- D.r.2
chato
txapa- A.c.5
chefe
ka'da'di- B.g.2
chegar
'dori- C.b.1
hi- C.a.2
kaikahi-/kahikahi- C.a.2
kha- C.a.2
'o- C.a.2
cheio
dai- A.c.13
ji'bini- A.c.13; B.k.10
raboi- B.a.16
cheirar
'biro- B.a.2
ramosi- B.a.2
cheiro
'batha- A.c.9
jaha- A.c.7; A.c.9
katxarara- A.c.9
kosori- A.c.9
kotxori- A.c.9
mahoro- A.c.9
masoro- A.c.9
matxoro- A.c.9
ma'ana- A.c.9
ma'ara- A.c.9
misasa- A.c.9
mitxa- A.c.9
poni- A.c.9
sara- A.c.9
siika'da- A.c.9
sina- A.c.9
va'do- A.c.9
chiar
'borororo- B.c
maraara- A.c.17
chifre
morobo- A.f.7
chinelo
xinela B.d
chocado
va'i barobaro- D.g
chocar
akadai- A.f.7
choque
bisibisi- B.a.13; B.c
oba- B.k.5
chorar
asara- D.f
nokho- D.f
va'i ami'ami- D.f
chover
kharari- A.b.2
chupar
domidomi- B.a.3
hirohiro- B.a.2
hisihisi- B.a.3
koko- B.a.3
raboha- B.a.3
soso- B.a.3
txo- B.a.3
chutar
aka'dira- B.a.9
'dama- B.a.11
chuva
bahi A.b.2
chuviscar
'diri'diri- A.b.2
txiotxio- A.b.2
cigana
jajahori A.f.2
cigarra
'diriri A.f.6.iv
korokoro A.f.6.iv
visi A.f.6.iv
cilíndrico
roa- A.c.5
cílio
nokho- B.a.1
cima
nama C.c.2
cinco
sa'ai A.c.3
cinta
jarari- B.d
cintura
jarari- B.a.12; B.d
makari B.g.12
cipó
aho- A.g.4
joroko'o kaavani A.g.4
makava ahona A.g.4
okopi ahoni A.g.4
tapi kaahoni A.g.4
viro abanini A.g.2
cipó-abé
'darasa kaahoni A.g.4
cipó-de-tica
'dama abohana ahoni A.g.4
circular
'doro- A.c.5
círculo
kapakapa- A.c.11
roa- A.c.5
sohi- A.c.5
tibibi- A.c.5
ciúmes
abavi- D.c
clara
nafa- A.f.7
coalhar
tharara- A.c.10
coberto
anosoro- A.c.3
'ahabodi- C.c.2
boso- A.c.7
paha A.d
cobertor
karahoba- B.d; B.j
cobertura
gora B.i
cobra
mabidiri A.f.3.i
makha A.f.3.i
sinari kaipi A.f.3.i
vajatoma A.f.3.i
cobra-cipó
ahoi kamakha A.f.3.i
cobra-coral
'bakororo A.f.3.i
kanarava kaipi A.f.3.i
cobra-vermelha
aroda kaipi A.f.3.i
cobreiro
joribana B.c
cobrir
afa- B.i
'dama- B.k.14
'da'di- B.i
karafoa- B.k.14
karahoba- B.k.14
coçar
'dira'dira- B.a.13
farara- B.k.8
rakira- B.k.8
cócegas
foroforo- B.a.9; B.a.13
rasiki- B.a.9; B.l
coceira
'dira'dira- B.c
coco-da-anta
mai'da avana A.g.4
coice
danana- C.b.2
coisa
amonaha- B.g.2
nahina- A.c.18
coito
akara- B.a.21
coivara
koivara- B.g.7
colados
athana- B.k.23
colapso
dari- B.c
rifari- B.c
colar
matha- B.d
'ohi B.d
colher
bodi- B.j
kojira B.j
colher
agathani- B.g.14
bada- B.k.1
bahina B.e.2
joi- B.g.7
pavakari- B.g.1
cólica
jakhavi B.c
colidir
vigari- B.k.5
colmar
'da'di- B.i
colo
ba'ona B.a.12
colocar
aabada- B.a.9
aho- B.g.3
aragari- B.d
a'ara- C.a.5
ba- C.a.5
bavi- B.g.14
ba'atha- B.g.13
'dakha- C.a.5; C.c.1
gaa- C.a.5
gai- B.m.7
gari- C.a.1
hihavi- C.a.4
hoja- C.a.5
ibavi- C.a.1; C.a.5
jara- B.g.3; B.g.5
joro- C.a.4
ka- C.a.1; C.a.5
ka-va-substantivo-ha- C.a.5
kha- C.a.4
nama B.i; C.a.5; C.c.2
nokho- A.e
obai- B.a.9
pamo- B.a.9; B.h
ragi- B.d; C.a.5; C.c.1
roi- C.c.1
sa- C.a.5
sara'ba'da- C.c.1
vithi- C.a.5
cólon
kaijo- B.a.12
coluna
roi- C.c.1
coluna vertebral
bakori avani B.a.12
com
'diha- C.c.2
hoja- C.a.3
khama A.c.3
coma
nahina B.c; D.m
combater
dano- B.k.5
combinar
ajokoa- A.c.7; B.k.20
começar
kama'da- B.k.4
começar a entender
akhara- D.a
comer
ahaba- B.h
'bai- B.h
ha- B.a.3; B.a.15; B.h
ima- B.k.6
kai'da- B.h
pamo- B.a.9
rojorojo- B.h
thova- A.f.7
txika'da- A.c.8
txina- B.h
vahi'a- B.h
va'i jora- B.h
comestível
ha- A.c.7; B.h
comestível (não)
khamokhamo- B.h
comida
bisibisi- B.h
'bai B.h
dajo- B.h
'domaha- B.h
karafoa- B.h
karagoa- B.h
kiivi B.h
kodanaha- B.h
pamo- B.a.9
piririka- B.h
sagasaga- B.h
siho A.e; B.h
taratara- B.h
vai'ami- B.a.15
como
niha- D.n; D.r.7
companheira/o
'bami- A.c.3
ipohi- B.f.2
comparação
khama B.k.20
rajomi B.k.20
compatível
ajokoa- A.c.7
jaha- D.e
completar
anokhomi- B.k.4
a'di- B.k.4
ji'bini- A.c.13
completo
abono- A.c.13
comprar
abosi- B.g.1
pavakari- B.g.1
compreender
obai- D.b
comprido
-bakosi/-bakosaha C.d.2
'oada- A.c.5; A.c.15
raroraro- A.c.5
toro- A.c.15
vira- A.c.5; A.c.15
comprimir
kadai- B.k.18
sa'bi- B.k.18
comunicativo (não)
va'i ka'iri- D.o
conceber
a'dakha- B.b.1
concha
topava B.g.10
concordar (não)
abavi- D.c
confiar
vakaijoka- D.a
va'i poni- D.a
confiar (não)
imahida- D.g
conformar-se
kanabidi- D.f
confundir
kidakida- B.k.9
confuso
va'i kidakida- D.m
conhecer
oga- D.b
conjuntivite
nokho- B.c
conseguir
akapihi- B.k.1
sa'adai- B.g.1
conseguir (não)
akapihi- B.k.17
conselho
'damo- D.i
kaabani- D.r.2
consertar
jaha- B.k.16
jokara- B.k.16
conservar
'bo'da A.c.7
consistência
athana- A.c.19
fodofodo A.c.19
constantemente
-bakhia A.c.3
construir
amonaha- B.k.3
contar
amina- D.r.2
moni- D.r.2
namitha- D.r.2
ni- D.r.2
rajoma- D.b
contas
'ohi B.d
contente
khai- D.e
va'i forafora- D.e
va'i jaha- D.e
conter
akadai- D.m
'ba'da- A.g.3
ka-substantivo- B.k.1
conteúdo
daavani- A.c.13
continuamente
'oada- A.b.5
continuar
akava'ipako- B.k.4
contra parede
sara'ba'da- C.c.1
contração
dano- B.a.18
kha- B.a.18
'oma- B.a.18
contrário ao fato
vaha D.p
controlar
avi'onani- B.e.2
sa'a- B.a.9
va'i honaria- D.a
controlar-se (não)
akadai- D.m
contusão
ama- B.c
'boro- B.c; B.k.7
conversar
athi- D.r.2
ni- D.r.2
vara- D.r.2
convidar
amina- D.r.2
kaboa'i- D.r.2
kanori- B.e.2
convulsão
rai'a- B.c
cooperar
poari- D.k
copa
ava A.g.3
mii- A.g.3; B.j
copiar
amova- B.k.3; B.k.20; D.r.5
gathoha- D.r.2
va'i banani- C.a.1
côr clara
'ora- A.c.6; B.a.13
côr-de-rosa
ama- A.c.6
nadara- A.c.6
côr viva
notxoro- A.c.6
coração
kanabidi- A.f.7; B.a.17
coração-de-jabuti
matari avani A.g.4
coração-de-negro
viro abanini A.g.2
coragem (não)
imahida- D.g
va'i 'o'ani- D.g
corda
aho- B.j
va'a B.g.4
corelinha
jonipi A.f.2
coró-da-noite
koro A.f.2
coroa
kajamari B.g.10
córova
korava A.g.2
corpo
abono- B.a.12
correr
gari- C.a.1
jora- A.d
ki'daraha- C.b.1
corrigir
asohi- D.r.2
sohi- B.k.16
corró
vaago A.f.4
corta-água
onimanari A.f.2
cortar
akara'arari- B.k.6
aradia- B.h; B.k.6
'bakha- B.k.6; B.k.7
'boa- B.g.9; B.g.11; B.k.6
di- B.k.6
'dai- B.k.6
'daka- B.g.7
'daka'daka- B.g.13; B.k.6
'daro- B.h
firi- B.k.6
hado B.k.6
'itxa- B.k.6
jarari- B.a.9; B.g.14
khao- B.k.6
oba- B.k.6
saro- B.k.7
siriga B.g.14
tata-/taa- B.k.6
cortar-se
sii- B.k.6
corte
makari B.g.12
coruba
'dokhona B.c
corujão
ja'ba'ba A.f.2
coruja
bobo A.f.2
kavikavi A.f.2
corujinha
jorokoko A.f.2
coser
dorodoroha- B.g.11
joi- B.g.11
costa
ida-/idarari-/idarifa- C.c.1
costas
ida- B.a.12
kaijobasa- B.a.12
sa'a- B.a.8
costelas
ka'ahai kaava- A.f.7; B.a.12
costume
hoja- D.n
costurar
khoikhoi- B.g.11
rokho- B.g.11
cotovelo
amabokho- B.a.8
couro
'da'di- B.a.5
cova
kharakhara- B.g.7
khomakhoma- B.g.7
khori- B.g.7
coxa
kabaha- A.f.7; B.a.10
katona- A.f.7
cozido
kai- A.e; B.h
'domaha- B.h
cozinhar
dajo- B.h
'domaha- A.d; B.h
siho A.e; B.h
crânio
'da'di- B.a.5
cravo
sakoima B.c
crescer
avijava- B.b.2
joho B.a.15
jo'do- A.g.3
criança
badia B.f.3
isai B.b.2; B.f.2
madinava B.f.3
criar
avijava- B.b.2; B.f.2
cru
ama- B.h
cruz
sana- A.c.5
cúbio
kajara A.g.2
cubo
katararara- A.c.5
cueca
sirora B.d
cuia
vao A.g.3
cuidado
vajafori- A.c.16
cuidar
akadava'a- B.g.2; B.k.15; D.k
kahinanika- B.k.15
kaijahita- B.k.15
nahina D.k
cuiú-cuiú
viko A.f.4
cujubinho
kojoi A.f.2
culpar
mada- D.i
osani- D.i; D.r.2
osa'aha- D.h
cumprir
va'i poni- D.a
cunhada
'ananini B.f.3
cunhado
ajabona B.f.3
makhidava B.f.3
vabo B.f.3
cupim
atohai A.f.6.i
mogoro A.f.6.i
cupuaçu
makaporo A.g.1; A.g.4
curar
aihota- B.c
jaha- B.c
curica
korititi A.f.2
tarabaro A.f.2
curimatã
kapiripa A.f.4
sakarira A.f.4
curimatazinho
samora A.f.4
curioso
na'dohi- D.b; D.k
curto
moko- A.c.15
rijo- A.c.15
toro- A.c.15
txapi- A.c.5
curuba
'dokhona A.f.6.iv
curva
toki- A.c.5; C.d.2
vakhiriri- B.g.9
curvado
tono- B.k.18
'daari- A.c.5
curvar
khajo- B.k.18
curvar-se
aasia- C.c.1
tari- A.c.5
cuspir
akatxoro- B.a.3
i'ba- B.a.3; B.a.15
tho- B.a.3; B.a.15
cutia
jao'oro A.f.1
cutiara
kosokoso A.f.1
cutucar
raga- B.k.9; B.k.19
txaga- B.a.9
dançar
'bani'bani- C.b.2
khajo- B.e.2; C.b.2
danificar
ahida- B.b.3; B.k.7
dar
abosi- B.g.1
gahina- B.k.1; B.k.2
isa- B.f.5
no'a- B.k.2
oga- D.k
sa'adai- B.g.1
va'i poni- D.h
va'iga- B.k.1
dar paulada
da- B.k.5
dar a luz
'bana- B.a.18; B.c
dar algo para fazer
va'i ka'iri- D.o
dar fruta
bono- A.g.3
dar parte
sorara- D.h
dar pontapé
'dama- B.a.11
dar-se
imafora- D.c
dar um aperto
sa'a- B.a.9
dar um laço
dabo- B.k.12
dar uma olhada
noki- B.g.2
dar valor
jaha- B.g.1
kaidiva- D.p
data
mahi A.b.5
de banda
aka'darisa- C.c.1
robani- C.c.1
de bruços
'bisoni- C.c.1
de cabeça para baixo
'da'di- C.c.1
de joelhos
jo'o- C.c.1
kajo'atha- C.c.1
de manhã
safini A.b.4
de meio dia até uma hora
safini A.b.4
de novo
-'iana A.c.3
de um lado
pita- A.c.13
de valor
kaidiva- A.c.7
debaixo do braço
masiri- B.d
debilitado
aisika- B.c
decidir
vara- D.r.2
va'i kaabanahi- D.a
declive
daro- C.c.1
decolar
ka- C.a.1
decorar
'da'di D.b
decote
makari B.d; B.g.12
matha- B.d
dedo
'dama- B.a.11
maatibo B.c
sa'a- B.a.9
defecar
kia- B.a.15
defeito
aisika- B.k.7
jahari- A.c.7; B.k.7
defender
ava'ijoa- B.k.15
kaabani- B.k.15
defender-se
jari'da- B.k.15
kaabanahi- D.g
deformado
ja'bija'bi- B.c
defumar
kabasika- B.h
deitar
dafa- C.c.1
dari- C.b.2
ida-/idarari-/idarifa- C.c.1
jago- B.a.19; C.c.1
jorai C.c.1
'oma- C.c.1
robani- C.c.1
deixa
jakaho D.r.3
jakana D.p; D.r.3
deixar
ajaroha- A.c.3; A.c.13
hoja- C.a.3; C.a.5
ka'ipo'oa- C.a.5
kha- B.g.3
va'aha- B.k.23; C.a.2; D.k
va'i pahini- B.k.4; D.g
deixe
ba'isika! D.r.6
delegado
sorara B.g.2
demônio
bajadi B.e.3
demorar
agathini- B.k.23; D.l
viso- B.k.2; B.k.23
dente
ino- B.a.3
dentro
'ahabodi- C.c.2
bodi- C.c.2
jaha- B.a.12
-jama'o C.d.2
-mi-/-maha C.d.2
dentro de curto prazo
mitihi- A.b.5
depois
naothi- A.b.5
depois de amanhã
'afokajoma A.b.5
depressão
da'bani- C.c.1
va'i jahari- D.f
derradeiro
'aforonihi A.c.3; C.c.3; D.c
nini- C.e
derramar
ahovari- A.d; B.k.10
ka'dava- B.g.14
kitxo- A.d
derreter
'dibi- B.h
'domi- B.h
sasa- A.d; B.h
derrotar
ba- B.k.21
derrubar
adari- C.b.4
jori- B.k.6
oba- B.g.7; B.k.6
desacreditar
jari'da- D.a
desagradável
karamona- D.i
desamarrar
kokhari- B.k.12
desaparecer
'biri- B.a.1; B.k.20
viso- B.k.2; B.k.20
desaparelhado
sokosoko- A.c.5
desaprovação
akaa! D.r.6
desarmar
sa'ai- B.k.5
desatar
khano- B.k.12
kokhari- B.k.12
descansar
koi- B.a.19
'da'di B.a.19
descascar
ganiha- B.g.9; B.k.8
giririha- B.g.13
hirihiri- B.a.13; B.k.8
rifarifa- B.k.8
risi- B.g.13; B.k.8
vatxo- B.k.8
descendente
ija'ari B.f.2
descendo
-fi C.d.2
-ra C.d.2
-rari/-raraha C.d.2
descer
aka'darisa- C.b.4
gari- C.a.1
haroro- C.b.1
hiriri- C.d.2
jo'o- C.b.1
descobrir
rifari- B.k.1
desconfiar
va'i poni- D.a; D.r.2
descontrolado
va'i hari- D.l; D.o
descosturado
'barara- B.k.7
descrença
jari'da- D.a
descuidado
kahinanika- D.l
desejar
ajokoa- D.c
ihiponi- D.c
nofi- D.c
desenganchar
'dakha- B.k.12
kha- B.k.2; B.k.12
khano- B.k.12
desenhar
jiri- D.r.5
desenho
jiri- B.g.9; D.r.5
kari- A.c.11
thirithiri- A.c.11
desenterrar
khori- B.g.7
desfazer
tharara- B.k.3
desfiar
bisibisi- B.h
desgostar
imajahari- D.i
va'i fai- D.i
desgosto
akaa! D.r.6
eeeer! D.r.6
desgraça
'abataihi B.e.3
pohimaja- D.n
desidratado
asaaka- A.c.2
desigual
katararara- A.c.5
sokosoko- A.c.5
toro- A.c.15
desistir
akava'ipako- B.k.4
ani- C.a.2
va'i pahini- B.k.4
desligar
ka'oaha- B.k.13
ra'do'bi- B.k.18
deslizamento
txononono- C.b.4
deslizar
tisasa- C.b.1
deslocado
txigi- B.c
deslocar
kha- C.a.5
deslocar-se
gira- C.a.1
sanana- C.a.1
desmaiar
rai'a- B.c
va'i horoa- B.c
desmanchar
'dibi- B.h
tharara- A.c.10
desmantelar
tharara- B.k.3
desmoronar
adafana- B.k.7; C.b.4
'bakha- B.k.7
desnivelado
tira- A.c.5
desobediente
morobo- D.l
va'i bodina- D.q
desocupado
ahoroa- A.c.13; B.a.18; B.k.10
desordem
rifira- B.k.16
desorientado
va'i akamada- D.m
despachar
thara- D.k
despedir
amina- D.r.2
despejar
ahovari- A.d; B.k.10
desperdiçar
kavithima- B.k.2
despertar
noki- B.a.20
nokho- B.a.20
despregar
khano- B.k.12
desprender
kha- B.k.12
desprezar
ihimora- D.i; D.l
ihiponiri- D.i
destampar
'bakhani- B.k.13
destruir
ahida- B.b.3; B.k.7
ihimi- B.k.4; B.k.21
desuniforme
katararara- A.c.5
desviar
agathani- B.k.22
desviar-se
osona- D.h
devagar
vajafori- A.c.16
devolver
joi- C.a.1
devolver (não)
aisika- B.k.2
dez
sa'ai A.c.3
dia
a'itha- A.f.7
mahi A.b.4; A.b.5
dia de descanso
mahi A.b.4
diarréia
jakhavi B.c
diferente
ajokoa- A.c.7
hoariha A.c.3
difícil
ma'onaha- A.c.7
niha- D.p
dificuldade
nabidi- B.c
diminuir
'boro- A.c.4
'ofiarari- A.c.4
patxa- D.r.1
pa'itxi A.c.4
rijo- A.c.15
dinheiro
jiniro B.g.1
direção
a'ini- C.d.1
baramo- C.d.1
-ja C.d.1
-mari/-maraha C.d.2
safini A.b.4
-thima/-thimaha C.d.2
dirigir
sohi- B.m.7
disciplinado
va'iha- D.k
discutir
anaathidanoarari- D.i
athi- D.r.2
vara- D.r.2
disputar
athi- D.r.2
dissolver
vasa- A.d; B.k.8
distrair
va'i sa- D.a; D.h; D.l
distribuir
ravina- C.a.4
dito
mona D.p
ni- D.r.2
dividir
biisi- B.g.9
'dani- B.k.6
pita- B.k.6; C.a.4
saro- B.k.7
dizer
amina- D.r.2
athi- D.h; D.r.1; D.r.2
dioni- D.r.2
gathoha- D.r.2
ihivadi- B.l; D.r.2
mada- B.k.20
namitha- B.k.20
ni- D.r.2
va'i jaha- D.e
va'i poni- D.r.2
dobrar
damo- B.k.18; C.c.1
'dani- B.g.11; B.k.7; B.k.18; C.c.1
ja'biriri- B.a.8; C.b.2
matha- C.c.1
toki- C.d.2
doce
txina- A.c.8
doença
kavamoni B.c
nahina- D.m
doente
aakofi- B.c
aaviko- B.c
jahari- A.c.7; B.c
kavamoni B.c
rifari- B.c
doido
bajadi- D.m
va'i hari- D.l
dois
'bama- A.c.3
'bami- A.c.3
khama A.c.3
-mi-/-maha C.d.2
dor
ahoso- B.c
arâ! D.r.6
'bana- B.a.18; B.c; D.f
jakhavi B.c
kasaona- B.c
ma'abono- B.c
raga- B.c
rogo- B.c
so'dini B.c
txaga- B.c
txigi- B.c
dormente
akarisana- B.a.13
sado- B.a.13
dorminhoca
vaokhoro A.f.2
dormir
vadi- B.a.19
dourado
koviri A.f.4
durar
'bo'da A.b.5
durável
'bo'da A.c.7; A.c.14
duro
'borororo- A.c.10
'dakha- A.c.10; B.k.9
'dara- B.k.11
kharokharo- A.c.10
dúvida
koda D.p
va'i kha- D.a
duvidar
kakosa- D.a
va'i sa- D.a
e
jaboni A.c.3
elasticidade (não)
jokhojokho- A.c.5
elevação da pele
bodo- B.c
rimorimo- B.c
em
kani C.c.2
em cima
nama C.c.2
em pé
'da'di- C.c.1
gaa- B.b.2; C.a.3; C.c.1
embaixo
jo'o- C.c.2
nabo'a- C.c.2
embalar
viro- C.b.2
embaralhar
kidakida- B.k.9
embarcar
'dama- B.m.7
embira
veja envira
embora
o-/a-/ri- C.d.1
embotado
mogomogo- A.c.10
padapada- A.c.5
embriagado
kahano- B.c
embrulhar
karafoa- B.k.14
emendar
jokara- B.k.12; B.k.16
emoção
va'i ami'ami- D.f
empapar
'domi- A.c.19
empolado
khoro- A.e
pava- B.c
empregado
honaria- B.g.2
emprestar
ka-na-substantivo B.k.2
ka-na-substantivo- D.k
riha- B.k.2
empurrar
anasonomi- C.b.3
da'aha- B.k.18
'darara- C.b.3
'dokho- B.k.11
hanahana- C.b.1
rokojoho- C.b.3
encaixar (não)
hori- A.c.5
encalcar
da'aha- B.k.18
encalhado
'oma- C.a.3
encarnado
nadara- A.c.6
encerrar
anokhomi- B.k.4
encher
'avi- A.d; B.a.15
ahovari- A.d
dai- A.c.13; B.k.10
ji'bini- A.c.13; B.k.10
raboi- B.a.16
enclítico
-a C.c.2
encoivarar
'daka- B.g.7
encolher
jago- A.c.5; C.c.1
ja'biriri- C.b.2; C.c.1
encomenda
honaria- B.g.1; D.r.2
encontrar
jora- B.k.1
encontrar-se
karaga- B.k.1
rajoma- C.a.4
encostar
dasa- B.k.22
ibavi- C.a.1
kama'da- B.m.7
ko'ofi- B.m.7
ma'iri- A.c.4
'o- B.m.7
-risi- B.m.7
encruzilhado
sana- A.c.5
encurvado
tari- C.c.1
vakhiriri- A.c.5
vako- A.c.5
vatxi- A.c.5
endemoniado
bajadi- D.m
endireitar
bono- B.m.7
joi- B.c
endurecer
'dakha- A.c.10
enfaixar
dabo- B.k.12
ênfase
dano- A.c.7
enfeite
raborabo B.d
enfiar
aho- B.k.12
a'ara- C.a.5
ogarisari- C.a.5
rada- B.g.11
rokho- B.g.11; B.k.12
saka- B.k.5
enfrentar
gafani- B.k.5
enganar
-'badara D.h
korijana- B.g.2; D.h; D.r.2
enganar-se
jari'da- D.a
vaniha- D.a; D.h
va'i poni- D.a
enganchar
agithi- B.g.3
jamari- B.k.8
rahoka- C.b.1
engasgar-se
baori- B.c
hiro- B.a.7; B.a.16
engatinhar
'bajo- C.b.1
engolir
kidafi- B.a.7; B.a.15
kida'aha- B.a.7; B.a.15
ko'do- B.a.7; B.a.15
engravidar
isa- B.a.18
engrossar
athana- A.c.19
'dakha- A.c.10
odo- A.c.5; A.c.14
enjoado
aitapia- D.i
imajahari- D.i
va'i rada- D.i
va'i radaada- D.l
enlameado
a'ba- A.c.2
enquanto
kaba'i A.b.5
'oada- A.b.5
-roni A.b.5
enrolar
damo- B.k.18; C.c.1
katapa- A.f.7
rasirasi- B.d
ro'da- B.k.18; C.c.1
enrugado
dojo- A.c.7
pava- B.c
ramarama- A.c.7
ensinar
dano- D.b
ima- D.b
namitha- D.b; D.r.2
oga- D.b
'ojomo'i- B.g.2; D.b
sohi- C.a.1
entender
morobo- D.b
obai- D.b
oga- D.b
va'i maroni- D.b
enterrar
'dama- B.g.7; B.k.14
khori- B.g.7
entortado
tono- B.k.7
entortar
ridani- B.k.7
vakhiriri- A.c.7
entrada
katha- B.i
entrando água
'ahabodi- B.m.7
entrar
'dama- B.m.7
-fi C.d.2
horo- C.b.2
kha- C.a.2
o'oi- C.a.2
entre
harara- C.c.2
-nia C.d.2
entregar
ka- C.a.1
kha- B.a.9; B.k.2; C.a.1
va'aha- B.k.2
entregar-se
va'aha- B.k.2; D.k
entupir
'bo- B.k.7; B.k.13
envelope
bavi- B.j
envergado
vira- A.c.5
enviar
karona- C.a.1
envira
arapahapahana avana A.g.4
jado avani A.g.4
jokori avani A.g.4
kajororo avana A.g.4
makha kagari avana A.g.4
pioto avana A.g.4
enxada
ixada B.g.8
enxame
vakara'ba'ba- A.f.7
enxergar
vaga- B.a.1
enxerido
rigariga- D.l
va'i hari- D.l
enxugar
afora- A.c.2
a'ba- A.c.2
joha- A.c.2
epiderme
asafi- B.a.13
época da chuva
ooniba A.b.3
época da vazante
amoro- A.b.3
kaasi A.b.3
errado
mada- D.h
makhani- D.h
errar
hanamori- D.b
mada- B.k.2
ragari- B.g.3; B.g.5; B.k.17; D.r.2
errar (não)
sohi- B.k.16
erupção
anosoro- B.c
erva-daninha
hogoi A.g.2
esbarrar
va'dori- C.c.1
esbofetear
kajoiri- B.k.5
escabiose
jarojaro- B.c
escada
gora B.i
kara'ina B.i
escaldar-se
kai- B.c
escamar
'davi- B.h
escapar
aihota- B.k.2; C.a.2
ihota- B.g.3; B.k.2
khano- C.a.2
saari- C.a.2
escapulir
afano- C.b.4; A.c.10
sanana- C.b.4
escarnecer
ihimora- D.i
escarrar
akhaa- B.a.7
escola
gora B.i
'ojomo'i B.i
escolher
gathogatho- B.k.1
esconder
ahoja- B.k.14; B.k.20; D.h
'bajo- C.b.1
escorpião
akoro A.f.6.iv
escorregadio
fano- A.c.10
mono- A.c.10
escorregar
sanana- C.b.4
escorrendo
-rakosi/rakosaha C.d.2
escorrer
gaari- A.d
sororo- A.d
escrever
amonaha- B.g.2
avatha- D.r.5
jiri- D.r.5
escurecer
bahi A.b.2
jomini- A.b.4
mithani A.b.4
escuro
baki- A.b.4
bara- A.c.6; D.r.4
escutar
mitha- B.a.4
morobo- B.a.4
namitha- D.r.2
vaga- B.a.4
escutar (não)
kai'doka- D.i
morobo- D.b
esfarrapar
khao- B.k.6
esfera
'doro- A.c.5
roa- A.c.5
esforçar-se
dada- D.k
dano- D.k
esfregar
gini- B.a.9; B.k.8
raviso- B.k.8
esfriar
pahisiri- A.c.1
esguichar
atxororo- A.d
esmagar
'boro- B.a.9
kadai- B.k.18
sa'bi- B.k.18
esmurrar
kajoiri- B.a.9
esôfago
nabidi- A.f.7; B.a.15
espaço
ava A.g.3
hori- A.c.5
nama A.b.1
espaçoso
hara- A.c.5; A.c.7
espalhado
ajokoa- C.a.4
arafara- C.a.4
hoaraha- C.a.4
kha- C.a.4
-oni/-onaha C.d.2
rifirafira- C.a.4
espantar
daba- B.g.3; D.o
ka'bara- D.g
espectro
bajadi B.e.3
espelho
hikori B.d; B.j
espera
hari'a kaho! D.r.6
esperar
agathini- B.k.21
akavida- D.g
anibani- B.g.3; B.g.5; B.k.1;D.d
haja- B.k.23; D.d
jomada- B.g.5
nokha- C.a.3; D.d
rada- C.a.5
va'i ga- D.a; D.d
va'i gairi- D.d
va'i poni- D.a
va'i vidavida- D.o
va'i 'o'ani- D.g
va'iga- B.k.1
viaha- C.a.3
esperto
thara- D.k
esperto (não)
va'i maini- D.o
espia mulher
jobara A.f.4
espicaçar
toatoa- A.f.7
txagaha- A.f.7
espingarda
kara'oha- B.g.6
espinha
sakoima B.c
espinhaço
bakori avani B.a.12
espinho
jaro- A.f.7; A.g.3
espírito
abono- B.e.3
'abataihi B.e.3
bajadi B.e.3
gathani- B.e.3
itavari B.e.3
jakhavi B.e.3
ma'onaha- B.e.3
pitai B.e.3
siriga B.e.3
toba B.e.3
espirrar
adisa B.a.2; B.c
espocar
akafona- B.k.19
esporão
vadi- A.f.7
esposa
gamo B.a.21; B.f.2; B.f.3
esposa do irmão
'adia B.f.3
espreguiçar-se
a'dakarahi C.c.1
espremer
ra'bai- B.k.18
espuma
thoro- A.d
esquecer
ariaka- D.j
va'i ma'onaha- D.a
va'i visoni- D.a
va'i 'birini- D.a
esquentar
afa- A.c.1; B.h
a'ba- B.h
ragi- B.g.9
esquentar-se
ragi- A.c.1; C.a.5
esquilo
jopisisi A.f.1
estação da chuva
paha A.b.3
estação da enchente
paha A.b.3
estação da seca
badara A.b.3
estalar
itho- A.c.17
toko- A.c.17
estampido
a'itha- A.c.17
estar
a'ini- C.d.1
banini- C.d.1
baramo- C.d.1
hoja- A.c.18; B.k.20; C.a.3
estar de molho
ba'atha- B.g.13
estar na espera
va'i gairi- D.d
estável
'dakha- B.k.9
kara- B.k.9
esteira
'bi'ba B.g.10
jorai B.g.10
kahami B.g.10
estender
arafara- C.c.1
ragi- B.d; C.c.1
vira- B.a.9
esticar
ara'bisi- A.c.7; B.g.3; B.k.18
ara'ina- A.c.7; A.f.7; B.g.3; C.c.1
a'dakarahi C.c.1
'biko- A.c.5
'bitxa- A.c.5; C.c.1
jara- B.a.9
vira- A.c.5; B.a.8; B.a.9; B.k.13; C.b.2; C.c.1
estimar
jaha- B.g.1
kaidiva- D.c; D.p
estimular
jora- A.c.16
estirão
imiinaha A.a.1
estirar
jara- B.a.9
estômago
kaijo- B.a.12
estragar
'batha- A.c.7; A.c.9
'baxa- A.c.7
sara- A.c.7; A.c.8
estreitar
'boro- B.a.9
estrela
boviri A.b.1
esvaziar
ahoroa- B.k.10
'dora- A.d; B.m.5
exalar odor
sina- A.c.9
examinar
aabada- B.a.9
kainamaha- B.a.9
exato
hai 'oamani! D.r.6
exausto
va'i ihimi- B.c
excessivo
arafia- A.c.3
exclamação
abî! D.r.6
aha! D.r.6
akihai! D.r.6
atxî! D.r.6
haabî! D.r.6
hai 'oamani! D.r.6
hajoo! D.r.6
inia mani khama D.r.6
jakaho D.p
existir
hi- A.c.18
expectativa
aisati D.p
jokoa D.r.3
va'i poni- D.a; D.h
expelir
arokhori- B.a.18
experimentar
abani-/bana- B.a.3
kaijo'a- D.p
extremidade
jo'do- B.j
jo'o B.j
morobo- B.g.9
extremo
matha- B.a.7
nokhofia- B.k.4
fabricar
amonaha- B.k.3
facão
tarasara B.g.8
faca
hado B.g.8; B.j
face
nokho- B.a.5
falar
amina- D.r.2
athi- D.h; D.i; D.k; D.r.1; D.r.2
athijaha- D.r.2
bodi- khanaha- D.i; D.r.2
ihivadi- D.r.2
kaathijaha- D.i
kahi- D.r.2
morobo- D.r.2
ni- D.r.2
ro'da- D.r.2
vara- D.r.2
va'i jokojoko- D.i
va'i ka'iri- D.k
va'i 'iri- D.i
falso
-'badara D.h
faltar
kainamo- B.k.17
va'i horini- D.c
va'i saroni- D.c
fardo
roa- B.d
farejar
'biro- B.a.2
farfalhar
khira- A.c.17
farinha
damadama- B.h
dojo- B.h
karagoa- B.g.13; B.h
kiivi B.h
farofa
athora- B.h
favor
kajoamora- B.k.15
fazenda
makari B.d; B.g.12
fazer
amonaha- B.g.2; B.k.3
amova- B.k.20
asohi- D.r.2
bada- B.g.2; B.k.3
baimana- D.i
ka-substantivo-ha- B.g.1
ka-substantivo-ha B.k.2
ka-substantivo-ha- D.k
pohimaja- D.n
thara- D.k
fazer as pazes
ariaka- D.j
fazer a volta
-ribani/-ribanaha C.d.2
fazer de conta
nokho- D.i
va'i jaha- D.e; D.g
va'i radaada- D.l
va'i visoni- D.a
fazer ir embora
akoja- C.a.2
febre
afa- A.c.1; B.c
barava B.c
fechar
'bo- B.a.3; B.k.13
'boro- A.c.4; B.k.13
'dakha- B.k.13
ja'biriri- B.a.9; C.b.2
ka'oaha- B.d; B.k.13
ra'atha- B.m.5
tapa- B.k.13
fechar os olhos
modo- B.a.1
feijão
fijao A.g.1
feitiço
kaijora- B.e.2
feito
amonaha- B.k.3
feito de
pamoari- B.k.20
feixe
bava A.g.3
feliz
rigariga- D.e
va'i jaha- D.e
fêmea
-'anani B.f.1; B.f.2
fera
tapo'ija A.f.1
ferida
baijo B.c
'diririri- B.c
hirihiri- B.k.8
sii- B.c
fermentar
katxarara- A.c.9
ferrão
vaka'i A.f.6.iv
ferramenta para cavar
nami B.g.8
ferver
boa- A.d; B.h
festa
akara- B.f.5
akodari- B.e.2
'daama B.e.2
gari-/gaari- B.e.2
ihinika B.e.2
roa- B.e.2
siri B.e.2
fezes
io/ijo- B.a.15; B.c
ficar
ajokoa- C.a.4
'diha- B.k.1
gaa- C.a.3
hoja- A.c.18; B.k.20; C.a.3
jono- A.f.7
ficar com pena
va'adi- B.k.15
ficar sentido
va'i rogoni- D.f
fígado
va'i- A.f.7; B.a.15
filha mais nova/filho mais novo
kajo'o B.f.3
filha mais velha
'adia B.f.3
filha/filho
isai B.f.2; B.f.3
filho
isa- B.f.5
filho mais velho
'aajo B.f.3
filhote
koviri pororoha A.f.4
fim
jo'do- B.j
jo'o B.j
finado
kohana B.b.3
fingir
-'badara D.h
fino
'diririri- A.c.5; A.c.7
txapa- A.c.5
fio
va'a B.g.4
firme
'dakha- B.k.9
kaara- A.c.7
kara- B.k.9
fitar
vada- B.a.1
fixar
asarapata- A.c.5
athana- B.k.23
kara- B.k.11; C.a.4
fixo
dosi- C.c.1
'dakha- B.k.9
kara- B.k.9
kha- C.a.4
flamengo
jonipi A.f.2
flatulência
magaki B.c
va'i ahirihiri- B.c
flauta
'afo'afo B.e.1; B.l
flecha
abiha B.g.4
flechar
ka'da'di- B.g.3
vini- B.g.3
flexível
'bako- A.c.7; A.c.10
flor
ava A.g.3
mova- A.g.3
flutuante
ava B.i
flutuar
arabo- C.c.1
'doro- A.d; C.b.1
rairai- A.d
fofoca
amonaha- B.g.2
athi- B.g.2
vara- D.r.2
fogo
aova- A.e
bonaha- A.e
ha'di- A.e
khoro- A.e
siho A.e; B.h
fôlego
va'ikhami- B.a.16; B.c
folha
ava A.g.3
korava A.g.2; B.g.10
sobo- A.g.3
fome
vai'ami- B.a.15; B.k.21
fonte
arabo A.a.1
kajoa A.a.1
fora
banini- C.d.1
forasteiro
jara B.f.1
força
adodo- B.k.24
arokhori- A.f.7; B.a.18
forçar
avadadami- B.k.24
forma
katararara- A.c.10
rajo- A.c.5
rimorimo- A.c.5
ropiropi- A.c.5
tibibi- A.c.5
formiga
kapohi A.f.6.i
mabosi A.f.6.i
mothoi A.f.6.i
txika'da'da A.f.6.i
formiga-correição
kasadari A.f.6.i
forno
siho A.e
foro
hiri A.f.2
forrar
abodi'a- B.g.9; B.g.13
so'oro B.g.13
forte
dano- A.c.7
'dakha- B.k.7
kaara- A.c.7
fósforos
parita/palita A.e; B.j
foto
amova- B.k.20
foz do igarapé
vaha A.a.1
fraco
aaviko- B.c
noranora- B.c
frágil
saka- A.c.7
txaka- A.c.7
frango-d'água
babadi ka'arakava A.f.2
franzido
'bitxa- B.g.11
hiriri- A.c.5
ri'diri'di- A.c.5
franzir
nokho- D.f
ramarama- D.f
fraturado
'dani- B.k.6
freguês
pamoari B.g.2
frente
jara'ba'ba- C.c.2
-nanava C.c.3
viaha- B.j; C.a.3; C.c.2
frequentemente
-bakhia A.c.3
frestas
hori- A.c.5
frieira
joki B.c
frio
pahisiri- A.c.1
fritar
piririka- B.h
sasa- B.h
frouxo
koro- B.k.11
noranora- B.k.9; B.k.11
pava- B.k.11
pipapipa- A.c.7
fruta
ava A.g.3
bono- A.g.3
ihi'ai A.g.3
fruta específica
hanamari avana A.g.4
makava ahona A.g.4
migafi avani A.g.4
nokhosirima A.g.3
'otho ahoni A.g.4
visi A.g.4
fugir
akara'o- C.a.1; C.a.2
bo'di- B.g.2
oga- C.a.1
fuligem
siho A.e
fumaça
oji- A.e; B.g.14
siho A.e
fundo
a'daima- A.c.4; B.c
jo'o- B.g.9; B.j
fura-barreira
bi'i kakajamari A.f.2
fura-orelhas
vadami A.f.6.iv
furar
akhara- B.k.7; B.k.19
ara'itha- B.k.19
raga- B.k.19
rahoa- B.g.3; B.k.19
txaga- B.a.9; D.r.4
furo
ikonopia A.a.1
furtar
bo'di- B.g.2; B.k.1; D.h
furúnculo
'dafoi B.c
futuro
bana D.p
gafanhoto
'omavari A.f.6.iv
gaivota
tihi A.f.2
gaivotinha
tikiri A.f.2
galho
ava A.g.3
'daka'daka- B.k.6
mii- A.g.3; B.j
galinha/galo
'arakava A.f.2
galo do mato
matiroro A.f.2
galo-da-campina
mati A.f.2
gambá
sakara A.f.1
gamela
joko'o B.e.1
ganhar
'ogaajari- B.k.1
garça
maha A.f.2
pati A.f.2
garganta
nabidi- B.a.7
gargarejar
rokoroko- A.d; B.a.3; B.k.9
garoar
magimagi- A.b.2
garra
'dama- A.f.7
gavião
koikoiro A.f.2
kokoi A.f.2
makava A.f.2
masinaja A.f.2
ma'di'di A.f.2
sabira A.f.2
gavião-panema
ka'dara A.f.2
gavião-real
majabiro A.f.2
gavião-tótó
hoitina A.f.2
gelo
paha A.d
gema
nafa- A.f.7
gemendo
bodi- B.c
gêmeo
kasoiki B.f.2
gemer
abararia- D.f; D.r.1
gengibre
matarakaja A.g.1
gente
ija'ari B.f.1
gerar
isa- D.q
gestante
isa- B.a.18
kajahavido- B.a.18
gesto
'davi- B.a.9
gia
vira A.f.3.v
giguitaia
kasi'ana A.f.6.i
girar
roi- C.b.2
viriri- C.b.2
glândula no rabo
kamahomahoni A.f.7
glândulas
masiri B.a.8
globo ocular
nokho- B.a.1
gogo
arabasa ahona A.g.4
gogó
nabidi- B.a.7
gogó-de-sola
romiromi A.f.1
goiaba
haposa kaavani A.g.4
kaira A.g.1
goleiro
hoihoi A.f.2
golpe
sii- B.c; B.k.6
golpear
jori- B.k.5
goma
mahiraha B.h
ona- A.g.3; B.g.13; B.h
gongo
kapa A.f.6.iii
gordo
basina A.c.5
gordura
basina B.a.14; B.h
kaka'osini A.f.7
gostar
imafora- D.c
imajaha- D.c
jaha- D.c
kaidiva- D.c
kanamasivi- D.c
nofi- D.c
gostar (não)
akaathi- D.c
karamona- D.i
makhani- D.h
va'i arafai- D.b
gostaria que fosse
vaha D.p
gosto de mofo
mahoro A.c.8
gostoso
ma'ara- A.c.8
gotejar
kabo- A.d
sororo- A.d; B.k.7
governo
abono B.g.2
grão
kaasi A.a.2
grande
karaho A.c.4
grandes
na'baha- A.c.3; A.c.4
grávida
isa- B.a.18
kajahavido- B.a.18
graviola-braba
saba'o sa'a avana A.g.4
grilo
piisiri A.f.6.iv
gripe
oho- B.c
grisalho
apako B.a.6
gritar
abararia- D.f; D.r.1
baranaha- D.r.2
'bara- D.r.1
kamadia- D.r.1
txaararaha- D.g
grito
abararia- D.f
ahamarararini A.c.17
'bara- D.r.1
ho! D.r.6
txaararaha- A.c.17
grosso
motha- A.c.19
odo- A.c.5
grunhir
hiihihaki A.c.17
guarda
sorara B.g.2
guardar
akadava'a- B.k.15
aka'aajoha- B.k.1
'aani- B.k.1
ibavijaha- B.k.16; D.k
kaijoka- B.h
ka'ipo'oa- B.k.1
koparija- B.k.1
naha- B.k.1
vaga- B.k.1
guelra
ahari A.f.7
guia
adaha- B.g.2
vajorami B.g.2
guiar
aho- C.a.1
banani- C.a.1
kavanama- B.a.9
sohi- B.g.2; C.a.1
gume
ino- B.j
ridani- B.k.7
gusano
adafi A.f.6.iii
harmonia
ajokoa- B.k.20
haste
jomidi B.g.4
hemiplegia
abini- B.c
hérnia
hoko B.c
herpes-zoster
joribana B.c
histérico
txaararaha- D.g; D.m
hoje
hida A.b.5
kaba'i A.b.5
homem
makhira B.f.2
pamoari B.e.3
horizontal
-manani C.d.2
-riama'o C.d.2
idade
akhara- B.b.1
doro- B.b.2
idoso
'bo'da B.b.2
na'arihavi- B.b.2
igarapé
vaha A.a.1
Igarapé Branco
Jomahi kavaha C.f
Igarapé do Macuriã
Kona kavaha C.f
ignição
ha'di- A.e
ignorância
oga- D.b
igual
ajokoa- B.k.20
ilha
kajoviri A.a.1
ilhar
borohi- B.k.23
borohi C.a.3
imaginar
va'i bodi varani- D.a
va'i sohini- D.b
va'i varani- D.a
imergir
haroro- C.b.1
imitar
banafo- D.b
imoralidade
hoja- D.q
impaciente
va'i arafai- D.b
va'i vidavida- D.o
impedir
agathani- B.k.22
daani- C.a.3
nadaba- D.l
tapa- B.k.13
va'aha- B.k.23
impetigo
samosamo- B.c
impingem
sakahai B.c
impossível
niha- D.p
inambu-galinha
hoojororo A.f.2
inambu-relógio
hoojororo A.f.2
incerteza
va'i kha- D.a
va'i sa- D.a
inchaço
jaro'barara B.c
inchado
rafo- A.c.7; B.c
rimorimo- B.c
thora- B.c
txigi- B.c
va'i a'barara- B.c
inchar
ahirihiri- A.c.2
athorani- A.c.2
thojathoja- B.c
inclinação
arabo A.a.1
inclinado
dafa- C.c.1
dosi- C.c.1
inclinar
aasia- C.c.1
daro- C.c.1
dosi- C.c.1
inclinar-se
dari- C.b.2
fori- C.c.1
incomodar
kai'doka- D.i
ka'bara- D.l
va'i ai'doka- D.i; D.l
incomodar (não)
va'iha- D.k
incompatível
jahari- D.f
inconsciente
nahina B.c
incontável
rajoma- D.b
incrédulo
jari'da- D.a
indeciso
va'i ra'banaha- D.a
independente
vakaijoka- D.a
indigestão
magaki B.c
índio
joima B.f.1
indistinto
ma'onaha- A.c.7
indo atrás
-'afo C.d.2
infecção
samosamo- B.c
infelicidade
va'i jahari- D.f
va'i mokarani- D.f
infeliz
va'i mokarani- D.f
va'i rogoni- D.f
informação
namitha- D.r.2
va'i sohi- D.r.2
informar
moni- D.r.2
va'i sohi- D.r.2
ingá
aroadoko avana A.g.4
kajororo avana A.g.4
kosiribi avana A.g.4
ingá-leite
konaba avana A.g.4
ingerir
'avi- B.a.15
iniciar
kama'da- B.k.4
início
-biinini B.f.2
injeção
rahoa- B.c; B.k.19
inquieto
sikisiki- B.c
va'i garigari- B.c
inseto
igitha A.f.6.iv
pohimajahi A.f.6.iv
insípido
pahi- A.c.8
insistir
avadadami- B.k.24
instável
dosi- C.b.1
ho'doho'do- B.k.9
noranora- B.k.9
vinovino- C.b.2
instrução
va'i sohi- D.r.2
insuficiente
kapihi- B.k.24
vaabisakari- A.c.3
intã
bako A.f.5
harota A.f.5
topava A.f.5
inteiro
abono- A.c.13
intenção
jakana D.r.3
interesse
ihiponi- D.c
interesse (não)
ihiponiri- D.l
interrogativo
-mani- D.r.7
interromper
agathini- D.l
daba- D.o
nadaba- D.l
intervalo entre contrações
koi- B.a.18
intestino
kaijo- A.f.7; B.a.12; B.a.15
intrometido
rigariga- D.l
inundar
'ahabodi- A.c.2; A.d
paha A.d
inveja
akabai- D.c
inventar
mada- B.k.20
inverno
paha A.b.3
inverter
'da'di- C.c.1
ida-/idarari-/idarifa- C.c.1
kha- C.a.5
nami- C.c.1
invireira-bolacha
mathamathani avani A.g.4
ir
gafani- D.i
-ha C.a.1
ipohi- C.a.1
jora- A.c.16
ka- C.c.3
kavanamaha- C.b.3
kha- C.a.1; C.c.3
maakari- C.a.1
nokho- B.a.1
roi- C.b.1
sohi- C.a.1
vanavana- B.a.1
ir atrás
adaha- B.g.5
gafani- D.i
joi- B.g.5; C.a.1; C.c.3
jomada- B.g.5
ki'daraha- C.b.1
naothi- C.c.3
ir lá
va'i joroni- D.e
ira
ihamahi- D.i
kaja'oria- D.i
irara
nami saba'oni A.f.1
irascível
'damo- D.i
irmã mais nova/irmão mais novo
kajo'o B.f.3
xoni B.f.3
irmã mais velha
'adia B.f.3
ba'ai B.f.3
irmão do pai
bi'i B.f.3
irmão mais velho
'aajo B.f.3
irregular
katararara- A.c.5
irritar
va'i ai'doka- D.i
va'i jokojoko- D.i
isca
ihiaba B.g.3; B.g.4
kaboro- D.i
israelitas
ija'ari B.f.1
itã
'dakhini B.e.1
itaúba
ita'iva avana A.g.4
jaburu
javira A.f.2
jabuti
'ojoro A.f.3.ii
jacamim
vanajoti A.f.2
jaçanã
'daki'daki A.f.2
jaçana
vanajoti A.f.2
jacaré
kasi'i A.f.3.iv
jacaretinga
vahajari A.f.3.iv
jacitara
hama ahoni A.g.4
jacu
kanari A.f.2
jacundá
kaaroma A.f.4
jacuraru
koronaro A.f.3.iii
jamamadi
jamamadi B.f.1
jamaru
doro A.g.3
janela
katha- B.i
jantar
mitha'a- B.h
japim
siro A.f.2
japó
jooha A.f.2
japu
koribobo A.f.2
jaraqui
kosiva A.f.4
ma'daro A.f.4
jararaca
koaka makha A.f.3.i
jararaca-açu
koaka makha A.f.3.i
jarina
kokarisi avani A.g.4
jaruara
jamamadi B.f.1
jaticá
arapao B.g.4
jatobá
ijori A.g.3; B.e.1
jatuarana
komamoti A.f.4
jaú
vajahima A.f.4
jeito
'bako- B.b.2
'daari- A.c.5
jeju
boona A.f.4
jenipapo
binoki avani A.g.4
jerimum
joroma A.g.1